چرم دوزی

صنایع دستی(Handicrafts#) هر کشور یکی از شناسه های مهم در معرفی هویت، فرهنگ، تارخ و تمدن آن می باشد. با توجه به جایگاه ایران در #صنایع دستی جهان، می توان از این جایگاه در جهت معرفی هر چه بیشتر فرهنگ و تمدن ایرانی در جهان استفاده نمود. ایران از تنوع و تعدد فراوان در صنایع دستی برخوردار است. #چرم دوزی(Embroidered leather) یا سراجی یکی از انواع صنایع دستی ایران است که از دیرباز در مناطق مختلف کشور رونق داشته و تامین کننده نیازهای مختلف مردم بوده است. امروزه در چرم سازی صنعتگر پس از دباغی پوست به ساخت انواع #کیف های چرم مردانه و زنانه ، کمربند ، کفش های چرم، و ... می پردازد. در این هنر #چرم(Leather) ماده اصلی برای تولید محصولات است که از مهترین برندهای محصولات چرم ایرانی می توان به چرم مشهد اشاره کرد.

چرم سازی

حرفه چرم دوزی سنتی (سراجی) یکی از صدها حرفه و #هنر دستی ایرانی می باشد. این هنر ، هنری اصیل از منطقه کرمانشاه است که اخیرا به ثبت ملی هم رسیده است.

چرم در دباغی پوست خام جانوران به ویژه گاو از بدست می آید. فرایند دباغی پوست فسادپذیر را به یک ماده طبیعی پایدار، دایمی و انعطاف پذیر و برای کاربردهای گوناگون تبدیل می نماید.تعریف دیگری از چرم سازی این است که درحقیقت تبدیل یک کالای فساد پذیرپوست خام به یک کالای غیرفساد پذیر همان چرم می باشد و در واقع چرم سازی یک عملیات رفت و برگشتی به این معنا که در تبدیل پوست خام به چرم دو لایه اپیدرم (Epidermis) لایه اولیه پوست و لایه هیپودرم (Hypoderm)اش که لایه سوم پوست بوده را حذف و فقط لایه درم را به چرم تبدیل با تبدیل لایه دوم کوریوم (Curium) به چرم باید دولایه اپیدرم و هیپودرم را به صورت مصنوعی به آن اضافه نمود .

باید توجه داشت که صنعت چرم و صنعت خز با هم متفاوت اند و این تفاوت از اهمیت مواد خام مورد استفاده در هر کدام قاب مشاهده است. مواد خام مورد استفاده در صنعت چرم همان محصولات فرعی صنعت گوشت بوده و گوشت ارزش بیش تری از پوست را دارد اما مواد خامی که در صنعت خز(Fur industry) به کار گرفته می شوند، ارزش بیش تری از گوشت را داشته و به همین خاطر گوشت به عنوان یک محصول جانبی تلقی شده .چندین راه وجود دارد که در نتیجهٔ آنها این بوده که پوست جانور به یک ماده انعطاف پذیر و محکم به نام چرم تبدیل میگردد. چرم کاربردهای مختلفی دارد درساخت پوشاک مانند شلوار، کراوات، دستکش، کت، کاپشن و کفش ووسایل جانبی مانند کیف، جاکلیدی استفاده بیشتری شده.

تشخیص چرم طبیعی(natural leather) از چرم مصنوعی(Artificial leather) یا همان چرم ساخت دست انسان در برخی موارد بسیار دشوار بوده و باید با دقت کافی انجام گیرد. چرم طبیعی بسیار گرانتر از چرم مصنوعی میباشد. برخی از کالاهای چرمی اگر با چرم اصل تولید شده باشند، معمولاً دارای شناسنامه بوده که اطلاعات مربوط به کالا در آنها درج شده و تشخیص را برای خریدار راحت تر مینماید. در مورد برخی از محصولات چرمی اگر امکانش وجود داشته باید به قسمتهای برش خورده آنها نگاه و در آن بخش ها نشانه ای از حالت پلاستیکی و نرم مشاهده از نوع چرم طبیعی می باشد باید چرم را لمس کرد. چرم طبیعی بسیار نرم و منعطف بوده و چرم را بو شود بطوری که چرم طبیعی بوی مشخص و خاص داشته و هرگز نمی توان از آن کپی برداری نمود. می توان به بافت چرم نگاه کرد اگر گره ها، خلل و فرج های آن طبق الگویی قابل شناسایی باشند، چرم مصنوعی بوده. چرم طبیعی و مصنوعی را از پشت آنها نیز را می توان از هم تشخیص بدهید، چرم مصنوعی دارای پوششی در قسمت پشت بوده که هنگام برش آسیب می بیند و کاملاً مشخص می باشد.

width=400

تاریخچه

انسان های اولیه( Early humans) ، برای پوشش بدن خود از پوست حیوان شکار شده استفاده می کردند اما این پوست دارای اشکالاتی بود چرا که تر و نمناک بوده و اگر در هوای گرم رها می شد پشم های آن ریخته ، فاسد و متعفن و پاره پاره می شد ؛ همچنین این که پوست خشک شده نیز انعطاف خود را از دست داده و به تخته چرمی سخت و شکننده ای تبدیل می شد که در صورت تا شدن می شکست و برای لباس غیر قابل استفاده می گردید. با گذشت زمان بشر به دانش استفاده از پوست و چرم دست یافت. آن ها متوجه این موضوع شدند که طی انجام مراحلی می توانند تغییراتی در پوست ایجاد کنند که بتوانند از آن بهره بیشتری ببرند (به این اعمال دباغی گفته می شود). برای این کار از دوده و عصاره های چوب و برگ درختان ، روغن حیوانی و روغن ماهی و نمک ( زاج سفید ) استفاده می کردند. بدین ترتیب توانستند ابزاری چرمین از قبیل لباس ، کفش ، چادر ، زیر انداز ، زره ، افسار و ... برای خود تهیه کنند.

تاریخ دقیقی از پیدایش صنعت چرم در ایران مشخص نمی باشد اما با استناد بر تحقیقات و مطالعات باستان شناسی (Archeology) می توان چنین گفت که از 1500 سال پیش از میلاد ایرانیان از پوست و چرم به عنوان پوشش استفاده می کردند. ایگورد یاکوتف (Igor Yakutov) محقق روسی در این باره چنین می نویسد : مردم ثروتمند از پوست های گرانب هایی همچون پوست یوزپلنگ و افراد بی بضاعت از پوست گوسفند استفاده می کردند.

از حدود 550 قبل از میلاد ، لباس و زره ایرانیان از جنس چرم و چوب بوده است. پوست دباغی شده ایرانی از کیفیت بسیار بالایی برخوردار بوده و پس از ظهور اسلام در تمام کشورهای اسلامی به مصرف می رسید. دباغی در ایران عمدتا با استفاده از مواد گیاهی صورت می گرفت اما به دلیل سری بودن مراحل تولید از سوی صاحبان کارگاه ، کم کم کیفیت خود را از دست داد و در این زمینه پیشرفتی حاصل نشد.

تاریخچه چرم در ایران

درگذشته در ایران باستان و امپراتوری های بزرگ مانند مصر و روم ازپوست به عنوان وسیله ای برای دادوستد استفاده و در نوشته های مربوط بعد از حمله ی مغول( Mongol) ، از خواجه رشید الدین، نشان گر آن بوده که تجارت چرم و پوست در ایران پررونق بوده ، این اسناد گواه شهرت برخی شهرها مانند تبریزو شیراز در این دوره بوده. در دوره قاجار همدان مرکز مهم تولید نوعی چرم، معروف بهچرم همدانی بوده و از پوست گوسفند تهیه می شده. در سال ۱۲۶۷ از جمله کارهایی که امیر کبیر به نمایشگاهی در لندن فرستاد پوست بود. به علاوه در این دوره صادرات پوست و چرم از اغلب شهرهای ایران به روسیه و عثمانی و هند رونق بسیاری را داشته. اما توجه داشت که علاوه بر همدان، شهرهای تبریز و اصفهان نیز در تولید و صادرات چرم سهم به سزایی داشته اند. اولین کارخانه چرم سازی ایران در سال ۱۳۰۸ شمسی در شهر تبریز بنا و پس از آن در همدان، تهران و اصفهان نیز کارخانه هایی تأسیس شد ودر سال ۱۳۱۱ نخسیتن کارخانه ماشینی و مدرن چرم سازی در همدان توسط اردشیر یگانگی بنیان شد. تاریخ فعالیت واقعی صنعت چرم سازی در ایران از تاریخ فعالیت صنعت چرم در همدان محاسبه میشود. از آن پس این صنعت به تدریج در کشور توسعه یافته و تعداد کارخانه های چرم سازی از یک کارخانه در سال ۱۳۱۱ به ۲۲ کارخانه در سال ۱۳۲۲ افزایش پیدا کرد و هنوز هم صنعت خرید و فروش چرم در ایران وجود دارد. شاردن صنعت دباغی و چرمسازی ایران را چنین توصیف کرده که: این صنعتی دستی است که ایرانیان در آن از همه استادترند البته گفته شده که ظاهراً برای نخستین بار انسان توانست از طریق دود دادن پوست خام و استفاده از خاکستر سوخت های کشاورزی و روغن های خام حیوانی موفق به دباغی پوست گردد.

انواع چرم

چرم های متفاوتی وجود دارند:

چرم حیوانی : از پوست حیوانات به دست آمده و نوع حیوان می تواند گوسفند، گاو، بز، شترمرغ، مار و ... باشند.

چرم گوسفند: چرمی زیبا با قیمت مناسب می باشد و دوام خوبی را داشته.

چرم گاو: چرمی با دوام و مقاوم و با وجود تولید الیاف پیشرفته در بسیاری موارد همچون دستکش ایمنی در کاربردهای شیمیایی و پوشش حرفه ای موتور سواری از بهترین نوع بوده.

چرم انسانی:شرکتی در انگلیس وجود دارد که مطایق قرارداد با افراد داوطلب پس از مرگشان با پوست آنها کمربند کیف و کفش از چرم انسان تولید و با قیمت بالا به صورت محدود به فروش رسانده.

چرم گیاهی: با استفاده از تانن (از ریشه tanning به معنای دباغی) و سایر عناصر که در پوست تنه و میوه برخی درختان (درخت مازو Mazu) یافت وتهیه می شود، این نوع چرم از نوع انعطاف پذیر بوده و رنگ آن قهوه ای می باشدو میزان رنگش به ترکیب شیمیایی و رنگ پوست بازمی گردد. چرم گیاهی در آب پایدار نبوده و بی رنگ می باشد و اگر بعد از خیس شدن، خشکش کنید، چروک شده و از انعطاف پذیری و نرمی اش کاسته می شود. باید توجه داشت که این نوع چرم در آب گرم بر شدت چروک شدنش بیش تر شده و تقریباً شبیه ژلاتین( Gelatin) می شود. علاوه بر اینکه سفت شده و احتمالاً شکننده هم می شود. چرم جوشانده نمونه ای از چرمی که با قرار گرفتن در آب داغ شناور شده و سفت می شود. در تاریخ گه گاه بعد از عمل سفت کردنش از آن در زره ها و هم چنین در اتصال کتاب ها هم استفاده می شود. این نوع چرم تنها نوع چرم است که در حکاکی و قالب گیری چرم می تواند به کار برده شود.

width=350

موادی که در دباغی کاربرد داشته

کرومیوم سولفات Chromium sulfate)) و دیگر نمک های کرومیوم (Chromium)می توان دباغی کرد.( کرومی ۱۸۵۸ ) مواد آلدهیدی( Aldehyde) با استفاده از ترکیبات گلوتارآلدهید (Glutaraldehyde) یا اکسازولیدین (Oxazolidine) دباغی صورت می گیرد. ترکیبی با کمک آروماتیک (Aromatic) مثل گونه هایی از نوولاک و نرادول (Novellac Neradol) ساخته و دباغی می شود. آلومی که با نمک آلومینیوم در ترکیب با چسبنده های گوناگون و منابع پروتئینی مانند فلوئور (Fluorine) ، زرده تخم مرغ و غیره می توان دباغی شود . پوسته خام با ایجاد تراش های نازک بر روی پوست، و شناور ساختنش در آهک (Lime) و همچنین کشیدنش در موقعی که خشک شده دباغی درست می گردد.

مراحل تهیه چرم

خام را آب زدن
خام خشک را از دهات و نواحی اطراف به دباغی آورده و بسته به کلفتی و مقدار چربی پوست ، سه تا شش روز آن را در حوض آب خیس می کنند چرم بومی که از کشتارگاه می آید به آب زده نمی شود.


آهک زدن و عورامکاری
پس از اینکه خام خشک خوب خیس خورد و نرم شد ، همراه با خام های تازه خیس نشده ، توی گودال های آهک می گذارند ، گودال آهک خمره های لعابی است که توی زمین کار گذاشته اند و آن را لـولـه کش می نامنـد . آهک زنـده را روی خـام پاشیده و خمره را پر آب می کنند . پس از چهار تا شش روز آب آهک نسوج خام را از هم باز کرده و موهای آن را نرم کرده است . خام را از خمره آهک بیرون آورده و هر کدام را روی تیر آویزان می کنند ، و با کارد ویژه ای آن را عورامکاری می کنند و کارد را با سنگ عورام مرتب نیز می کنند.


متورم کردن
پس از عورامکاری ، خام را به خمره دیگری برده و روی آن را آرد جو می پاشند . وقتی به اندازه کافی خام در خمره گذاشته شد آن را پر از آب می کنند ، و عمل تخمیر آغاز می گردد و سبب می شود که پوست ورم کرده ، و نسبت به مواد دباغی حساس شود و گوشت های اضافی روی آن شل و آهک هایی که قبلاً روی آن پاشیده اند خنثی شود.


این فرایند ، که آرد جو کردن نامیده می شود ، در زمستان ۲۰ روز و در تابستان ۱۵ روز طول می کشد . پس از اینکه پوست ها پخته شد آنها را از خمـره بیرون آورده و هـر کـدام را روی تیر عمودی به نام خار چوغ گذاشته و خـام را داس می کنند ، یعنی گوشت های اضافی آن را می کنند ، این کار را با چاقوی دو دسته ای به نام داس انجام می دهند . سپس پوست ها را با دیگر در خمره آردجو می گذارند تا باز پخته شود.


نمک پاشیدن
وقتی پس از سـه تا چهـار روز پختـن دوم هـم کامل شد ، پـوستـها را تـوی قدح می گذارند روی هرپوستی نمک می پاشند و سه تا چهار روز آنجا می ماند.


مازوکاری

وقتی پوست برای مازوکاری واقعی آماده شد ، آن را در گودال های آجری که با چوب اندود شده و به نام گودچوب ( سیله ) شناخته می شود می گذارند روی هر پوست که درون گودال می گذارند گرد مازوی نرم و یا گرد پوست درخت اقاقیا می باشند.


گردکردن و کوبیدن مازو و پـوست اقاقیـا ، با دستاسی ( آرچی ) همانند آسیای دستی که در کوزه گران به کار می برند انجام می شود ؛ و یا اینکه ممکن است که گرد آن را از بازار بخرند . در بازار آسیای مخصوصی برای نرم کردن این گونه مواد وجود دارد . پوست چهار تا پنج روز در گودال مازو می ماند . هر روز آنها را پشت و رو می کنند و لگد می زنند.


کاشیکاری
پس از مازوکاری پوست ها را در آفتاب خشک می کنند و روی تخته ای که در زیر آن چهارپایه ( کرسی ) قرار گرفته می گذارند . قسمت گوشتی آن را با سنگ پا پرداخت می کنند.


رنگ ریختن
برای رنگاری چرم ، رنگ هایی مثل گِل ورز ، جوهر گلی و صابون سفید مناسب است و آن را بر رویه پوست می ریزند.


صیقلزنی
بار دیگر پوست را روی تخته پرداخت کاری گذاشته و صیقل ( مهره ) پرداخت را با فشار روی آن می کشند . در دباغی های بزرگتر کاشیکاری ، رنگ ریختن و صیقلزنی هر سه را چرم ساز ( چرمگر ) انجام می دهد.

ابزار کار

سمبه , مُشته , تخته , کاغذ الگو , سمبه انبری , گَزَن , دستگاه دکمه زنی , کاتر , خط کش تی یا رول , نخ های موم زده و نخ نایلونی , سوزن , آستری و ... .

width=500

روش نگهداری

چرم باید از برخورد با هر شیء تیز محافظت شود چون در صورتی که روی آن خراشی بیفتد، دیگر قابل بازگشت نخواهد بود. لکه ناشی از خودکار هیچ گاه از روی چرم پاک نخواهد شد و روی آن اثر ماندگار دارد، عطر، اسپری و ادکلن را نباید مستقیم روی البسه چرمی ، جیر و نبوک زد. به هیچ وجه نباید البسه چرم را در ماشین لباسشویی شست ، چون پودر لباسشویی و آب می توانند کاملا چرم را خراب کنند.

در پایان لازم به ذکر است که در حال حاضر كار چرم سازی در کشور بیشتر جنبه تزیینی پیدا كرده و به صورت عرضه كیف های چرم زنانه و مردانه، جلد موبایل، كمربند، کفش و ... عرضه و تولید می شود و گزینه مناسبی برای هدیه دادن است.