مرصع کاری

مرصع کاری

تاریخچه

مرصع کاری یکی ازشاخه های صنایع دستی سنگی به معنای آنچه با جواهر تزئین شده است, می باشد. این هنر عبارت است از نشاندن جواهر(سنگ های قیمتی ونیمه قیمتی) بر روی ظروف ، زیور آلات و اشیاء تزئینی دیگر .به مرصع کاری مخراج کاری (Stone Setting ) نیز می گویند.

از هزاران سال پیش ساخت زیور آلات و یا ظروف تزئینی و نشاندن نگین بر روی آن ها در ایران رایج بوده است. آثاری چون جام ها، کاسه ها و زیور آلاتی جواهر نشان که مربوط به دوره های هخامنشیان،اشکانیان ، ساسانیان می باشد گواه این امر است که هنرمندان از هزاران سال پیش در زمینه نشاندن سنگ های قیمتی و نیمه قیمتی بر روی این اشیاء تبحر داشته اند؛ که البته همانند هنرهای دیگر و به رسم آن روزگار، این تکنیک ها سینه به سینه و از پدر به فرزند و ندرتا از استادکار به شاگرد مطمئن و قابل اعتماد رسیده است.

از دوره های هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان آثاری مانند زیورآلات، جام ها، کاسه ها، مدال ها و.....یافت شده است که نشان دهنده تبحر هنرمندان آن دوران در ساخت مرصَع زیورآلات و تزئین آن ها با هنر قلم زنی - سیاه قلم جانده(جون ده) کاری رو به کمال و زیبایی سوق داشته است.

پس از ورود اسلام و به دلیل اینکه در دین اسلام استفاده و استعمال ظروف نقره و طلا مکروه شناخته شد، صنعتگران و هنرمندان آن دوران تلاش نمودند با ساخت اشیایی از قبیل جای دعا، قاب قرآن، زیورآلات و....هنر مرصَع کاری خود را عرضه بدارند و مهم تر از آن سعی در حفظ تکنیک، رسم و سنت قدیمی مرصَع کاری نمایند و قوانین مذهبی هم محفوظ بماند. به همین ترتیب در طول سالیان با کمی پیشرفت تا قرون هفده و هجده هنر مرصَع کاری در طبقه اشراف و بزرگان زنده و جاری ماند.

از قرن نوزدهم شاهد ظهور خلاقیت و تکنیک های متفاوت طراحی و اجرای جواهرسازی و مخراج کاری(مرصَع کاری) بوده ایم که این تحول و نوگرایی به دلیل پاسخگویی به احساس نیاز طبقه متوسط جامعه که ثمره ی انقلاب صنعتی بوده است، می باشد. نیاز هایی که با معرفی مدل های جدید توسط طراحان، هنرمندان و جواهرسازان با استعداد آن زمان پاسخ داده شد. نمادهایی مانند گل ها و حیوانات و تکنیک هایی ریزه کارانه، نقش مهم و پررنگی در این دوره و پیشرفت روز افزون هنر مخراج کاری داشتند.

width=234

مراحل تولید

در روزگار ما از هنر مرصَع کاری بیشتر در ساخت زیورآلات استفاده می شود، به همین دلیل هنرمند مرصَع کار، فعالیت خود را پس از آماده شدن زیور آغاز می کند.

انواع روش های نشاندن سنگ یا گوهر سایز ریز بصورت :ریلی, قلم خور, کاسه ای و چنگی می باشد.

در روش ریلی ، بر روی طلا یا نقره جای ریل مانندی برای نگین (سنگ مورد نظر ) خالی است که پس از آنکه مرصع کار سنگ را در این محل جای داد، با سمبه وضربه ابزاری چکش مانند ، فلز اطراف نگین را به آ ن نزدیک می کند . در روش قلم خور حفره ای مخروطی برای نگین تعبیه شده که مناسب نگین های است که تراش مخروطی (مارکیز ) دارند. پس از جا انداختن نگین در جا ی مورد نظر با استفاده از قلم ، مقداری از طلا یا نقره مورد نظر به سمت نگین هدایت می شود و در واقع روی نگین می خوابد .

در روش کاسه ای و چنگی نیز با توجه به فضای کاسه مانندی که برای نگین در نظر گرفته شده است ، ابتدا نگین در جای خود قرار می گیرد ، سپس یا چنگ هایی از طلا یا نقره دور آن را می گیرد (روش چنگی ) ویا با استفاده از سوهان مقداری از فلزآن زیور روی سنگ خوابانده می شود و در این حالت نگین در جای خود ثابت می شود .

در بعضی مناطق برای چسباندن موقتی نگین بر روی زیور آلات مورد نظر ابتدا از کمی موم استفاده می کنند که هنگام کار با قلم یا سوهان نگین از جای خود حرکت نکند و کار راحت تر انجام گیرد و در آخر کار با مقداری حرارت ، موم ذوب می شود و می توان آن را با دستمال پاک کرد. ولی در مورد تمام سنگها نمی توان از این روش استفاده کرد زیرا حرارت رنگ بعضی از سنگها را عوض می کند.

انواع روشهای نشاندن سنگ یا گوهر سایز درشت بصورت :نبشی, چنگی و دیواره ای می باشد.

برای حفظ زیبایی و آثار طبیعی سنگ و زیور آلات، عموماً استفاده از چسب و مواد شیمیایی که امکان از بین رفتن در اثر مرور زمان را دارند، نباید استفاده کرد. و به همین خاطر است که در مخراج کاری پایه های نگهدارنده سنگ باید به گونه ای برای محکم نگه داشتن آن تنظیم شوند که آسیبی به سنگ نرسانند.
در مخراج کاری باید نهایت دقت را داشت چرا که کمی فشار بیشتر ممکن است روی سنگ پریدگی یا ترک خوردگی ایجاد نماید، یا بر اثر استفاده نادرست از ابزار، روی پایه های نگه دارنده خط و خش ایجاد گردد و حتی پایه ها بشکنند. امر مخراج کاری زمانی حساس تر می شود که بجای انگشتر، و کارهای محکم بخواهیم روی زیورآلات ظریف مانند گوشواره و گردنبند سنگ های زینتی بسیار ریز و ظریف مخراج کاری انجام شود.

width=232

مرصع کاری بر روی فلز و سفال:

در مورد سطوح فلزی می توان جای سنگ را بر روی سطح گود نمود و سنگ یا فلز ذوب شده را در آن نشاند. با لحیم کردن فلز در کناره های سنگ می توان آن را در جای خود محکم کرد. در روش دیگر که در سفال و فلز مشترک است، پس از مشخص نمودن محل قرار گرفتن سنگ ها، از چسب های مخصوص و مقاوم در برابر آب، رطوبت هوا و آفتاب برای چسباندن آن ها استفاده می کنند؛ که این کار زیاد حرفه ای نمی باشد.

ابزار و تجهیزات

اولین چیزی که برای هنر مرصع کاری به آن نیاز است انواع سنگهای قیمتی و نیمه قیمتی همچون زمرد، الماس، فیروزه، یاقوت، عقیق، یشم و ... می باشد و سپس به ظرف، زیور یا هر شی دیگری که بر آن مخراج کاری صورت بگیرد، احتیاج دارید.

برای کار با سنگ ها و انتقال آن ها بر روی سطوح به ابزار زیر نیاز است:

قلم انگلا ( برای قلم زنی ) قلم چنگ خواباندن گوار سه غلطان (ابزاری که با غلتاندن آن بر روی طلا یا نقره ، قسمت بالای دیواره ای که اطراف نگین را گرفته بر روی نگین می خوابد و باعث مهار شدن نگین در جای خود می شود) سمبه ماردالا ( ابزاری كه كاربردی شبیه چكش دارد).

width=226


نظر کاربران