علی بشیری جولابافی

علی بشیری جولابافی

علی بشیری از آذربایجان غربی هنرمند جولاهی یا نساجی سنتی

علی بشیری فعال هنرصنعت جولایی حدود 50 سال است مشغول به این حرفه است و آن را از استاد خود در كارگاه آموخته است.
وی محصولات كارگاهی خود را چارشیو (چادرشب یا رختخواب پیچ)، برمال (سجاده یا جانماز)، پوپشمین (پشه بند یا توری) و بوزو (پارچه لباس مردانه كردی) عنوان كرد ، وی تاكنون به عنوان صنعتگر نمونه صنایع دستی كشور و صنعتگر نمونه صنایع دستی استان انتخاب شده و در نمایشگاه های مختلف صنایع دستی در سطح استان و كشور شركت داشته است#.
علی بشیری به گفته خود جزو معدود فعالان این هنر و صنعت در كشور است؛ كارشناسان فلسفه ایجاد صنعت نساجی سنتی را تامین نیاز بشر به پوشاك می دانند و جولایی یكی از روش های قدیمی در این صنعت است كه در فرهنگ دهخدا با عنوان جولایی یا جولاهی از آن یاد شده است.

هنر جولابافی

جولایی یا نساجی سنتی همچون سایر منسوجات کشورمان در حقیقت پاسخی است به نیازهای اولیه مردمانی که در جستجوی دستیابی به البسه، وسایل خواب، زیرانداز و موارد مشابه بوده اند؛ این هنرِ دستی در متن زندگیِ مردم به عنوان سجاده، رختخواب پیچ، لباس سنتی، پشه بند و زیرانداز رسوخ کرده بود.

در زبان کردی جولا به معنای تحرک و جنب وجوش است و نام این کارگاه نساجی را به دلیل جنب وجوش زیاد بافنده در هنگام بافت بر آن نهاده اند؛ بافت جولایی به صورت پراکنده در آذربایجان غربی به خصوص در جنوب استان ادامه دارد و در مناطق مختلف کشور تحت عناوین مختلف به نام های چادرشب بافی، جاجیم، شمدبافی، ماشته و موج بافی با نقوش متفاوت تولید می شود.

width=280

دستگاه جولایی و متعلقات آن

تجهیزات جولایی دستگاهی است با چهارچوبی به شکل مکعب مستطیل که جنس چوب آن معمولا از چوب چنار یا راش انتخاب می شود؛ خود دستگاه شامل اجزایی چون شانه، مکوک، دفه، گورد، چولک، په تاتا، گیره یا بنیجک یا برن چک، جاپچک، گوریس، خرک و رایل است.

شانه ، شانه ای است چوبی با پره های ساخته شده از لایه های نی که در واقع تارهای پشمی بافته ها را از میان آن عبور می دهد و امروزه برای ساخت شانه از آهن نیز استفاده می شود.

مکوک یا ماکو ، دوک مخصوص قراردادن قرقره های ریسمان های پشمی است که به شکل قایق می باشد و نخ پود را توسط آن از لای تارها عبور می دهد.

دفه ، ابزاری است چوبی و مستطیل شکل است که از ۲ تکه چوب موازی هم تشکیل شده به طوری که چوب بالایی را دفه و چوب پایینی را زیردفه می گویند؛ از این ابزار به عنوان محافظ شانه و برای کوبیدن پودهای عبور داده شده از لابلای تارهای جولایی استفاده می کنند که با ضربه های این وسیله پودها فشرده می شود.

گورد یا ورد ابزاری است مستطیل شکل که از ۲ عدد چوب موازی تشکیل شده و این چوب ها را با نخ پلاستیکی محکمی به صورت عمودی طوری بافته اند که تارهای جولایی به این نخ ها گره زده می شود؛ هرکدام از گوردها از پایین دستگاه با پارچه برزنتی به په تاتاها یا پایی ها وصل شده و به وسیله پاهای بافنده کنترل می شود.

چولک ، ابزاری است چوبی و مخروطی شکل که ۲ عدد قرقره در وسط آن جاسازی شده و به وسیله نخ های محکم پلاستیکی از بالا به چارچوب دستگاه و از پایین به گوردها متصل و محکم می شود که به وسیله قرقره های داخل چولک گوردها بالا و پایین می رود؛ در هر دستگاه ۲ عدد چولک و چهار قرقره وجود دارد.

په تاتا تشکیل شده از چهارچوب مستطیلی شکلی که یک طرف آن به زمین کوبیده شده و طرف دیگر به وسیله تسمه های چرمی به گوردها وصل می شود؛ بافنده با قراردادن پا بر روی په تاتا، گوردها را بالا و پایین می برد و همزمان ماکوک را از لابلای تارها عبور می دهد و دفه را می زند.

گیره یا بنیجک ابزاری است چوبی و مستطیل شکل که برای تنظیم عرض جولایی و جلوگیری از افتادگی و شل بودن بافته و در طول کار استفاده می شود.

جاپچک چوبی است گرد و استوانه ای با ۲ سوراخ در کناره ها که جولایی بافته شده را به دور خود می پیچد؛ این تکه را در برخی از مناطق برقو هم می نامند.

گوریس طناب ضخیم بافته شده از پشم گوسفند یا بز است؛ گوریس که از بالای دستگاه عبور داده می شود در حکم نگهدارنده دار جولایی است؛ یک سر آن که به انتهای تخته بند یا محل نشستن جولاباف متصل می شود، مانع از شل یا سفت شدن جولایی می گردد.

خرک چرخی است که از آن برای پرکردن قرقره دوک از نخ های پشمی استفاده می شود؛ برای این منظور قرقره دوک را در قسمت پایین دستگاه به میله باریکی وصل کرده و سپس یک سر نخ را به آن متصل می کنند؛ بعد بخشی از ریسمان پشمی را روی چرخ قرار می دهد و با دسته مربوطه شروع به چرخاندن آن می کند؛ بدین ترتیب قرقره، نخ را به دور خود می پیچد و برای استفاده آماده می شود.

رایل یا رائل، چهارچوبی است که دارای سوراخ های متعددی با میخ های چوبی در کناره هاست؛ از این وسیله برای چله کشی ریسمان های پشمی استفاده می شود، طول تارهای یک برمال - چارشیو و غیره را توسط دستگاه رئال تنظیم می کند.

width=291

مواد اولیه جولایی

پشم های تابیده و ریسیده شده گوسفند و بز به شکل نخ های باریک ماده اولیه و اصلی جولایی را تشکیل می دهد که اغلب از روستاهای اطراف تهیه می شود؛ مراحل مختلف تبدیل پشم به نخ های باریک قابل بافت به ترتیب شامل شست وشوی پشم، ریسندگی، تابیدن، کلاف و گلوله کردن است.

ریسندگی پشم ها توسط یک دوک چوبی خراطی شده به نام تشی و توسط زنان صورت می گیرد؛ بعد از ریسندگی پشم ها نوبت مرحله رنگرزی است که در گذشته برای رنگرزی کلاف ها از رنگ های طبیعی گیاهی و جانوری و در بعضی موارد معدنی مانند روناس، پوست گردو، پوست انار، حنا، پوست پیاز، قرمزدانه، نیل، اسپرک، آهن زنگ زده استفاده می شد ولی هم اکنون از رنگ های شیمیایی برای رنگرزی استفاده می کنند.

پس از آنکه گلوله های پشمی آماده شد، آن را توسط رایل یا رئال چله کشی می کنند؛ قرقره های ماکو را نیز به وسیله خرک پر کرده و آماده استفاده می کنند؛ بعد از اتمام مراحل بالا، بافت جولایی آغاز می شود.

فن بافت جولایی

چله کشی پس از مراحل ریسندگی، کلاف پیچی، رنگرزی، شست وشو و گلوله پیچی در بیرون از کارگاه جولایی، نوبت به چله کشی به عنوان اولین مرحله کار در کارگاه جولایی می رسد.

گره زدن پس از انجام چله کشی و بازکردن چله ها از روی چارچوب چله کشی، چله ها را از میان شانه ها و گوردها عبور می دهند؛ در این مرحله روال کار این است که وقتی برای اولین بار از یک شانه و گورد استفاده می کنند، به صورت تک تک چله ها را با شمارش و ترتیب مشخص از بین شانه و چله ها عبور می دهند.

ماسوره پیچی در این مرحله پودها را به اندازه لازم برروی ماسوره ها می پیچند؛ آماده سازی و شروع بافت ، پس از مرحله گره زدن و عبور دادن چله ها از میان شانه ها و گوردها آن را اصطلاحا بر روی دستگاه می اندازند.

در هنگام بافت، پاها را بر روی پدال ها قرار می دهند تا چله ها از هم باز شود یعنی دسته ای از چله ها در زیر و دسته ای دیگر در بالا قرار گیرد سپس ماکو را که حامل نخ رنگی مشخص است از میان چله ها عبور می دهند آنگاه با عوض کردن پا بر روی پدال و زیرورو شدن چله ها، دفتین را که شانه را در خود جای داده است به پودها می کوبند تا پودها در کنار هم متراکم شود.

در بافت چادرشب از چهار پدال استفاده می شود و ترتیب و نوبت پا عوض کردن ها هم از قاعده خاصی پیروی می کند و نسبت به نوع و شکل طرح های زمینه متفاوت است.

همچنین در حین بافت نسبت به نوع و پیچیدگی طرح ها تعداد ماکوها تغییر می کند یعنی در هنگام سادهکار، ماکو از یک طرف وارد و از طرف دیگر سطح کار خارج می شود ولی مثلا در بافت طرح دو ماکویی یکی از ماکوها از یک طرف وارد و از محل تلاقی ۲ رشته پود در طرح خارج می شود و ماکوی دیگر با رنگ پود متفاوت از سمت دیگر وارد می شود و از محل خارج شدن ماکوی اولی خارج می شود و بعداز زیر و رو شدن چله ها و کوبیدن دفتین، پودها بهم قفل می شود و ماکوها از همان جا به طرف بیرون خارج می شود.

در هنگام بافت تکه اول چادر شب یا برمال به وسیله شاخصی از جنس نخ اندازه آن را بر روی چله ها مشخص می کنند و بعد از بافت تکه اول، تکه های بعدی را از روی تکه اول می بافند؛ کار بافت را به همین شیوه ادامه می دهند تا پایان یابد.

width=275

انواع تولیدات جولایی

برمال یا جانمازی، این دستباف ۲ رنگ عموما از پشم خود رنگ گوسفند و پشم رنگ شده مشکی، آبی و قهوه ای بافته می شود و معمولا عرض شانه برمال حدود ۶۰ تا ۷۰ سانتی متر بوده که از ۲ تخته یک برمال بافته شده و در انتها ۲ تخته را بهم می دوزند؛ استادکاران برای بافت برمال از دستگاه چهارگوردی استفاده کرده و طرح هایی چون محرابی و کشکولی و ساده را بر روی آن نقش می زنند.

چارشیو ، چارشو یا رختخواب پیچ نوع دیگری از بافته های جولایی است که در اندازه ۲۰۰ در ۲۰۰ سانتی متر یعنی چهار تکه نیم متری در ۲ متری با نخ دوتا و در دستگاه چهارگوردی و با عرض شانه ۵۰ تا ۶۰ سانتی متر بافته شده، سپس بهم دوخته می شود؛ رنگ های استفاده شده در چارشیو در دسته های سه تایی استفاده می شود.

پوپشمین یا پشه بند، بافت پوپشمین با نخ تک لا و در دستگاه دوگوردی صورت می گیرد که ظریف تر و نازک تر از سایر تولیدات است؛ این پوشش نیز در ابتدا جداگانه بافته شده و بعد به هم دوخته می شود، خانواده های کُرد از پوپشمین در تابستان ها به هنگام استراحت برای جلوگیری از مزاحمت مگس به عنوان روانداز استفاده می کنند.

بوزو ، یکی دیگر از منسوجات ظریف جولایی بوزو است که با دستگاه دوگوردی و با نخ تک لا و پشم های ظریف گوسفند بافته می شود؛ ظرافت این پشم ها به حدی است که بافت بوزو سخت تر می شود چرا که احتمال پاره شدن نخ در طی کار وجود دارد؛ از این پارچه به عنوان پارچه شلوار و پیراهن کُردی مردانه به نام رانک و چوخه استفاده می شود.

طرح های مورد استفاده در جولایی

اساس طرحی که در زمینه و متن جولایی بافته می شود بر پایه ترتیب عبور چله ها از بین میل میلک ها استوار است؛ این نقوش لوزی شکل و به اصطلاح چاو که له بابی یعنی چشم خروسی نامیده می شود و نقش های زیگزاگی، نقش های آجی شکل یا مرندی و طرح های شطرنجی از سایر این طرح هاست.

طرحی که به وسیله ماکو و رد شدن پود از میان چله ها تشکیل می شود؛ معمولا طرح هایی که در برمال و چارشیو استفاده می شود طرح کشکولی و محرابی است بسته به اینکه نقش در کجای جولایی قرار دارد در آن قسمت تعداد ماکوهایی که به کار می رود بیشتر می شود؛ به طور مثال در بافت گنجشک از چهار ماکو و طرح های ساده دو ماکو و دیگر نقش های موجود از سه ماکو استفاده می کنند که تنوع در این بافته ها بسیار کم است.

بوزو و پوپشمین معمولا بدون طرح و نقش بوده و ساده بافت است و در محدود مواردی بسته به ذوق بافنده در بافت پوپشمین ترنج های کوچکی در زمینه آن بافته می شود.

جولایی در فهرست میراث ناملموس ثبت ملی شد

معاون میراث فرهنگی، اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی آذربایجان غربی می گوید: هنر جولایی با تهیه پرونده ثبتی مورد بررسی و ارزیابی کارشناسان قرار گرفت و در نهایت در فهرست میراث ناملموس استان به ثبت ملی رسید.

حسن سپهرفر اظهار داشت: جولایی یکی از مهمترین دست بافته های سنتی است که در شهرستان های بوکان، مهاباد، سردشت و پیرانشهر رواج دارد و بافته هایی شامل برمال یا جانمازی، چارشیو یا رختخواب پیچ، بوزو یا پارچه لباس سنتی مردان کرد و پوپشمین یا پشه بند را در خود جای داده است.

وی افزود: این بافته یکی از محصولات طبیعی و مورد استفاده خانواده هاست که می توان با توسعه و ترویج آن و ارائه آموزش های لازم نسبت به تولید انبوه، توسعه گردشگری, اشتغالزایی و حفظ فرهنگ های منطقه کمک کرد.

وی بیان کرد: انجام پژوهش کامل از منظر مطالعات مردم شناختی و هنر از نحوه مراحل تولیدات این فن و چاپ و انتشار آن، حمایت از تولیدکنندگان توسط نهادها و ارگان های متولی امر، تهیه فیلم های مستند از چگونگی مراحل بافت و زندگی نامه استادکاران و معرفی این هنر به مردم از طریق برنامه های تلویزیونی و برگزاری نمایشگاه های زنده می تواند از راهکارهای توسعه این هنر باشد.


نظر کاربران