عبدالمجید زارعی عبابافی

از جمله محصولات #صنایع دستی منحصر به فرد استان بوشهر نوعی عبا است که با پشم و کرک شتر به شیوه سنتی تولید می شود. قدمت این حرفه و شغل نزدیک به دو قرن است و روستای کردوان علیا یکی از مراکز مهم صنعت عبابافی درکشورمحسوب می شود. در حال حاضر در روستای کردوان تنها 2 کارگاه فعال وجود دارد این در حالی است که تا سال 1375 تعداد 9 کارگاه متعلق به آقایان احمد زارعی، حاج علی کشاورز، حاج عبدالله زارعی، حاج محمد عبدی زاده، حاج محمد کشاورز، محمود یوسفی، علی یوسفی، محمد کشاورز و ماندنی کشاورز فعالیت می کردند اما امروز عبدالمجید و غلامرضا زارعی دو برادری هستند که سنت عبا بافی را در شهرستان دشتی زنده نگاه داشته اند که در این میان عبدالمجید زارعی موفق شده است تا نشان درجه دو هنری از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز دریافت کند.

لباس هر انسان، چیزیست که به وسیله آن تن خود را می پوشاند. اما برای ایرانیان، لباس چیزی فراتر از یک پوشش معمولی برای بدن آن هاست. ایرانیان نه فقط به تناسب آب و هوایی که در آن زندگی می کنند، بلکه با توجه به موقعیت اجتماعی و اقتصادی افراد هم پوشش های بسیار متنوعی را برای مردان داشتند. یکی از این پوشش های سنتی عباست. لباسی بسیار ساده و سبک که معمولا آن را بر روی لباس های دیگر می پوشند.

هنر عبا بافی از گذشته هایی دور در جای جای کشورمان رونق داشته است. عبا، رو پوشی بسیار سبک و البته ساده است که معمولا بخشی از مردان ایرانی آن را بر روی لباس های دیگرشان می پوشیدند. طبق سنت های ایرانیان، عبا معمولا جامه و لباس اهالی علم و روحانیون بوده است. هرچند به دلیل راحتی این لباس و سبکی آن، تا همین دهه پیش بسیاری از مردان ایرانی در خانه هایشان آن را بر روی دوش های خود می انداختند. استفاده از پوشش عبا در کشور گستردگی بسیاری داشته و نمی توان آن را به مکانی خاص تعمیم داد. شهرهایی همچون بهبهان، بوشهر، نایین، مشهد و شهرهایی بودن که عبا بافی در آن ها رونق چشم گیری داشته است. درون این شهرها، کارگاه عبا بافی بسیاری به فعالیت و تولید عبا مشغول بودند.

width=500

عبابافان مشهور استان بوشهر

در حالی که تا سال 1375 تعداد 9 کارگاه متعلق به آقایان احمد زارعی، حاج علی کشاورز، حاج عبدالله زارعی، حاج محمد عبدی زاده، حاج محمد کشاورز، محمود یوسفی، علی یوسفی و محمد کشاورز و ماندنی کشاورز فعالیت می کردند اما در حال حاضر عبدالمجید و غلامرضا زارعی تنها فعالان عبابافی در کردوان هستند و عزیز کشاورز نیز کارگاهی نیمه فعال دارد. در این میان عبدالمجید زارعی موفق شده نشان درجه دو هنری از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز دریافت کند. وی 41 ساله و متأهل و دارای 4 فرزند است و از 18 سالگی در کنار پدر این حرفه را آموخته است.خودش می گوید اصالت ما به روستای درازی بر می گردد و پنج نسل قبل از من عبابافی می کرده اند و از زمان پدر پدربزرگم که ساکن کردوان شده ایم نیز به عبابافی مشغول بوده ایم. با وجود اینکه عبدالمجید شش برادر دیگر هم داشته اما سایر برادران اشتیاقی برای یادگیری این رشته نشان نمی دهند ولی سه خواهرش ریسندگی می کنند.

زارعی به خاطر علاقه و استعدادی که داشته یک ساله استاد کار می شود و سالانه حدود 80 عبا را می بافد که مشتری غالب عباها عرب های حوزه خلیج فارس(Persian gulf)و به ویژه قطر(Qatar) و کویت (Kuwait) هستند. وی از سال 1374 تاکنون در نمایشگاه های مختلف داخلی شرکت و جهت معرفی هنر عبابافی استان بوشهر نقش مهمی ایفا کرده است. وی با وجود اینکه از استان های قم، سمنان و همدان پیشنهادات خوبی با مزایا و امکانات مناسب داشته ولی پیشنهادات را رد کرده تا این هنر در استان بوشهر حفظ شود. زارعی سابقه چهار ماه رزمندگی دارد و دوره قبل عضو شورای اسلامی روستای کردوان علیا بوده و هم اکنون به عنوان عضو شورای پایگاه مقاومت شهید مطهری روستا با بسیج همکاری دارد. زارعی در دو دوره ای که با حمایت فنی و حرفه ای دشتی کلاس عبابافی را برگزار کرده 30 نفر را آموزش داده و معتقد است برخی از آن آموزش دیدگان در صورتی که کنار یک استاد کار باشند، می توانند بافندگان خوبی شوند.

هنر

عبا چگونه تولید می شود؟

عبابافی در حقیقت دو بخش ریسنده و بافنده دارد که کار ریسندگی(Spinning) را خانم ها انجام می دهند و بافندگی(Knitting) را آقایان به عهده دارند و این سنت تا هنوز حفظ شده است. هر کارگاه نیز یک یا دو نفر بافنده دارد که اگر دو نفر باشند نفر اول نخ ها را برای بافت آماده می کند و نفر دوم می بافد. در گذشته کارگاه های عبابافی ساکن بود و چاله ای ایجاد می کردند و کارگاه را پیرامون آن قرار می دادند و به گودی که می کندند پاشلی می گفتند و پای بافنده تا زانو در آن قرار داشت ولی کارگاه ها هم اکنون قابل جابه جایی است و از دستگاه های احرام بافی که در خوزستان وجود دارد نمونه برداری شده است. اولین مرحله عبابافی پشم چینی است که از پشم بچه شتر به دست می آید فصل پشم چینی فروردین ماه است و هر چه بچه شتر بزرگتر باشد پشم آن ضخیم تر و نامرغوب تر است و از هر بچه شتر یک کیلو پشم بیشتر به دست نمی آید ولی اگر خشک سالی نباشد و تغذیه خوبی داشته باشد دو کیلو پشم می تواند تولید کند.

مرحله بعد تمیز کردن و پاکسازی پشم و جدا کردن مو از پشم است و سپس مرحله ریسندگی آغاز می شود که توسط بانوان انجام می گیرد و سه ماه دوره ریسندگی طول می کشد. هر ریسنده روزانه چهار ساعت مشغول ریسندگی است که البته مهارت ریسنده نیز اهمیت زیادی دارد. ویژگی پشم شتر نیز خود رنگی و طبیعی بودن رنگ آن است و در آفتاب هم رنگش را نه تنها از دست نمی دهد که بهتر هم می شود ولی سایر استان ها مرغوبیت پشم استان بوشهر را ندارند و برخی از اعراب حاضرند به هر قیمتی این پشم را خریداری کنند که عبابافان حاضر به فروش این پشم به آنها نیستند. با تمام شدن ریسندگی نخ ها جمع آوری شده و پیش استاد کار می آورند و استاد کار یا بافنده 10 دوک و 60 دور نخ ها را دور میله به فاصله هشت متری دوانده و ضایعات آن از بین برده و نخ ها را حلقه حلقه کرده تا گره نخورد.

با تبدیل کردن نخ ها به تار و پود بافندگی آغاز می شود و یک استادکار ماهر در صورتی که روزانه پنج تا هفت ساعت وقت بگذارد یک عبا را به مدت هفت روزه تمام می کند. نخ ها روی هشت عدد قرقره روی ابزاری که شانه نام دارد قرار می گیرد و سابق از نی مخصوصی که از هند می آوردند شانه ها ساخته می شد ولی الان از فلزی ساخته می شود که به رطوبت و گرما حساسیت ندارد.

عبا دو بار نیز شسته می شود که یک بار بعد از ریسندگی و یکبار هم در حین بافت است و تازدن عبا هم فن مخصوصی دارد و چهارتا شده و سه متر بافت اول رو می افتد و راست و وارونه آن هم توسط استاد کار تشخیص داده می شود. وسط عبا نیز دو تخته صاف گذاشته می شود که حکم اتو کردن پیدا می کند و تا همیشه این حالت حفظ می شود. ترمیم عبا نیز در نوع خود کاری دشوار و ظریف محسوب می شود و باید با دقت زیاد تارها را بسته و گره های مخفی بزند. عبابافان کردوانی با این دستگاه های عبابافی قادرند احرام، شال، چادر شب، ملحفه و ... را نیز در طرح ها و شکل های مختلف ببافند.

عبابافی اگر چه شکل سنتی اش حفظ شده و دستگاه بافندگی آن نیز به شکل قدیمی اش حفظ شده اما امکان به روز شدن، ساده تر شدن و تغییر آن وجود دارد و به ویژه اگر دستگاه های ریسندگی ساخته شود و به نحوی امروزی شود زمان ریسندگی از سه ماه به 15 روز تقلیل پیدا می کند و از آن سو اگر دولت سرمایه گذاری و حمایت بیشتری برای نشر و توسعه این هنر انجام دهد و این صنعت توسعه یابد می توان امیدوار بود که افراد زیادی جذب این رشته شوند.

اندازه و رنگ هر عبا بستگی به سفارش دهنده عبا دارد اما معمولا هر عبای معمولی هفت متر نخ می برد و وزن هر عبای معمولی 900 تا 950 گرم است. از آن جا که شتر سفید و سیاه کمیاب تر است قیمت عباهای سفید و سیاه گران تر است. در حال حاضر قیمت تمام شده یک عبای سفید و سیاه 700 هزار تومان و عبای قهوه ای و کرم و طلایی 500 هزار تومان است.

هنرمند خورموجی که عبای رهبر معظم انقلاب را دوخت

زارعی می گوید در سفری که به کربلا داشتم مغازه ای عبافروشی دیدم که عباهای نامرغوب به نام عبای بوشهر را به قیمت 600 هزار تومان می فروختند. زارعی تاکنون برای شخصیت های مهم سیاسی کشور از جمله رهبر معظم انقلاب و علما و مراجع تقلید شیعه عباهای گوناگونی دوخته و یادآور می شود یک بار آیت الله گلپایگانی مسئول دفتر رهبر معظم انقلاب که برای روضه خوانی و سرکشی از منطقه محروم باغان به دشتی آمده بود به کارگاهش تشریف آورده و سه عبا هم خریداری کردند.

دیگر مراکز تولید عبا در ایران

نائین

عبا بافی از صنایع دستی قدیمی رایج در شهرستان نائین است. عباهای این شهرستان در رنگ های سرخ و خرمایی با استفاده از پشم و کرک بافته می شوند. بیشتر کارگاه های عبا بافی نائین در محله محمدیه قرار دارند. در دهه ۱۳۵۰، سالیانه تا پنج هزار عدد عبا از این شهرستان صادر می شده است. در بخش محمدیه سرداب های عبا بافی متعددی با استفاده از فن کَند ساخته شده است که در هر یک از آن ها معمولاً ۸ تا ۱۰ نفر مشغول بکار بوده اند و در حال حاضر ۱ تا ۲ نفر می باشند.

جنس عبای نائین از کرک شتر و یا پشم گوسفند است و طول هر طاقه عبا ۶ متر و وزن آن ۵/۲ کیلوگرم می باشد. دستگاه های عبا بافی از جنس چوب و نی می باشد و شامل اجزایی مانند نوردهای در عقب و جلو دستگاه دفتین و شانه در وسط و دو پدال برای باز کردن بین تارها و می باشد.

از مشهورترین عبا بافان این منطقه به علی آقا (علی بیگی) و جوان ترین عبا باف این منطقه به علی مدنیان محمدی اشاره کرد. عبا بعد از بافته شدن از دستگاه جداشده و در دستگاه دیگری که فقط شامل دو نورد عقب و جلو می باشد پرداخت و اتوکشی شده و سپس برای دوخت آماده می گردد. این عباها همواره به کشورهای عربی حاشیهٔ خلیج فارس صادر گردیده و به مرغوبیت مشهور بوده است

بهبهان

عبای بهبهان، یکی از با کیفیت ترین انواع عبا در ایران است که هنوز هم بسیاری از روحانیون کشور، عبای این شهر را برای پوشیدن انتخاب می کنند. عبای این شهر دو نوع دارد. یکی عبای تابستانی به نام حله و دیگری عبای کلفت و زمستانی به نام چقه . در تهیه عبای بهبهان از از نخ های دست ریس پشم گوسفندان و البته پشم شتر استفاده می شود. مردم بهبهان این نخ ها را در کارگاه های خانگی خود به وسیله موادی مثل حنا، پوست بلوط و یا پوست گردو رنگ آمیزی می کنند.

مثلا بازار هدف عبا بافان کشور، بیشتر شهرهای مذهبی کشورمان هستند. عبای بهبهان بیشتر به شهرهای مثل مشهد، قم، برخی شهرهای جنوبی و البته تعدادی از کشورهای حاشیه خلیج فارس صادر می شود.

بیشتر شهرت صنعت عبا بافی بهبهان به خاطر کیفیت مواد اولیه به کار رفته در ساخت آن و همچنین شیوه قدیمی و سنتی بافت آن است که بر خلاف دیگر شهرهای تولید کننده عبا در کشور، چندان به روز رسانی نشده است. نخ این عبا را به وسیله مواد و رنگ دانه های طبیعی و به شیوه کاملا سنتی رنگ آمیزی می کنند. عبای بهبهان در رنگ های مشکی، خرمایی، خاکستری و شیری به بازار عرضه می شوند.

شاید فکر کنید که عبا قیمتی بسیار ارزان دارد، اما کاملا در اشتباه هستید. عباهای بهبهان تنوع قیمتی بسیار زیادی دارند که به اندازه و کیفیت مواد به کار رفته در آن بستگی دارد. یک عبای معمولی تابستانی بهبهانی، بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار تومان قیمت دارد. انواع صادراتی و ممتاز این عباها هم هستند از ۵۰۰ هزار تومان تا ۱ میلیون تومان در بازار عرضه می شوند و به فروش می رسند.

در شهر تاریخی بهبهان، می توان بیش از ۱۰ کارگاه عبا بافی فعال و پر رونق را پیدا کرد. اکثر این کارگاه ها در بافت قدیمی این شهر و خانه های با صفا و حیاط دار آن بر پا شده اند. استاد کاران بسیاری عبا بافی بهبهان را رونق بخشیده اند. کارگاه های استادان علی خوب ، غلام عظیمی ، تقی پریزاد ، ایرج مهدیان ، اسدالله پریسوز ، اسدالله یوسفی ، ناصر مویدی ، حسین مترصد ، محمد دهداریان و جعفر مشغول الذکر معروف ترین کارگاه های عبا بافی شهر بهبهان هستند.

بیشتر این کارگاه ها در خیابان پیروز بهبهان و در مجاورت مسجد مکتب المهدی یا در کوچه شهید قنبریان واقه شده اند. برای خرید عبای معروف بهبهان، می توانید به این دو مکان سر بزنید.