شنبه ذوالفقاری هنرمند عبابافی

شنبه ذوالفقاری هنرمند عبابافی

استاد شنبه ذوالفقاری هنرمند پیشکسوت دست بافته های سنتی در شهر مهران است. این هنرمند پیشکسوت متولد سال ۱۲۹۹ در شهر مهران است و سال ها در زمینه بافت انواع دستبافت های این استان فعالیت کرده و سال ها بافت عبا، جاجیم، گلیم و دیگر دستبافت ها را آموزش داده است. استاد ذوالفقاری در دهه ۶۰ مسئول آموزش #صنایع دستی بنیاد مهاجرین استان ایلام بوده، او از آخرین نسل بازماندگان کهنه کار در رشته های احرامی بافی، عبابافی و جاجیم بافی محسوب می شود.

او احرامی، عبا و جاجیم بافی را در کودکی از پدرش آموخته و تا کنون بیش از ۴۰هزار تکه آثار هنری گران بها بافته و آن ها را در دسترس علاقه مندان قرار داده است. وی اکنون به دلیل کهولت سن قادر به انجام کار نیست، اما خوشبختانه علاقه مندانی برای آموزش دستبافته ها نزد او می روند تا این هنرها منسوخ نشود.

استان ایلام با تمدن ۱۰ هزار ساله از گذشته تاکنون یکی از مناطق هنرخیز کشور بوده و در این بین صنایع دستی استان ایلام که به عنوان سوغات استان نیز شناخته می شوند از همه با ارزش تر هستند. زندگی عشیره ای مردم استان ایلام در گذشته و زندگی کردن در زیر چادرهایی به نام دوار باعث شده مردم این دیار هنرهای مختلفی یاد بگیرند که برای زندگی در گذشته بسیار کاربرد داشته است. گلیم بافی، گلیم نقش برجسته، دواربافی، چیت بافی، عبابافی و...باعث شده دستان زنان و مردان این دیار آکنده از هنر برای رونق باشد. هرچند که هم اکنون هنرهای صنایع دستی مثل گلیم نقش برجسته در استان به دلیل کیفیت بالا حتی به نقاط مختلف جهان صادر می شود اما تعدادی از صنایع دستی استان به مرور زمان در معرض فراموشی قرار گرفته است. بدون شک عبابافی یکی از هنرهای صنایع دستی استان ایلام که هم اکنون به دلیل تغییر شیوه های زندگی در معرض فراموشی قرار گرفته است و هم اکنون به دلیل سخت بودن تولید نیز افرادی که این هنر را دارند در استان بسیار کم هستند. عبابافی در گذشته کاربری های مختلفی داشته و اغلب به عنوان لباس مخصوص برای افرادی تهیه می شده که از منزلت و جایگاه اجتماعی خاصی برخوردار بودند . عبابافی به دو صورت خود رنگ و یا الیاف رنگ آمیزی نشده تهیه می شود كه الیاف رنگ آمیزی نشده از اصالت بیشتری برخوردار است.

تنها بازمانده هنر عبابافی ایلام

شنبه ذوالفقاری با ۹۲ سال سن تنها بازماند عبابافی در استان ایلام است که هم اکنون در شهرستان مهران زندگی می کند.عبابافی یکی از هنرهای رایج در شهرستان های مهران و دهلران بوده که هر دوی این مناطق دارای مردمانی عرب زبان بوده . وی بیان داشت: این رشته صنایع دستی ارتباط نزدیكی با پوشش محلی مردم منطقه مرزی مهران و دهلران دارد و در گذشته افرادی كه از نظر موقعیت اجتماعی در سطح برتری قرار داشتند از این پوشش استفاده می كردند.

وی بیش از ۷۵ سال است در هنر مشغول به فعالیت بوده است در حال حاضر به دلیل کهولت سن نمی تواند در این هنر فعالیت داشته باشد و متاسفانه کسی هم نیست این هنر عبابافی را یاد گیرد. این هنرمندهنر عبابافی را در کشور عراق از همان دوران کودکی آموخته و با آمدن به ایلام این هنر را ترویج داده است ولی متاسفانه هم اکنون شیوه زندگی ها تفاوت کرده و عبابافی هم دیگر کاربردی ندارد. اولین مرحله عبابافی پشم چینی است که از پشم بچه شتر به دست می آید و سپس مرحله ریسندگی آغاز می شود که توسط بانوان انجام می شود و معمولا هر عبای معمولی هفت متر نخ می برد و وزن هر عبای معمولی ۹۰۰ تا ۹۵۰ گرم است کنون دیگر این مراحل ساخت عبابافی برای جوانان بسیار سخت شده و کسی تمایل به این هنر ندارد. صنایع دستی از قدیم تاکنون در استان ایلام رایج بود و این صنایع دستی که امروز سوغات استان شده، در گذشته کاربردهای فراوان در زندگی مردم داشته است.

جایگاه ویژه صنایع دستی نزد مردم استان ایلام

از گذشته های بسیار دور تاکنون بافت قالی کردی (قالیچه درشت بافت)، سیاه چادر، چیغ(چیت) بافی، جاجیم بافی، گلیم ساده، نمد مالی، احرامی بافی، گیوه بافی و عبا بافی در استان مرسوم بوده است. زندگی سنتی در استان ایلام باعث رشد و رونق صنایع دستی مرتبط با آن شده است و صنایع دستی بسیاری از قبیل جاجیم، فرش و گلیم نقش برجسته، گل و... در استان تولید می شود که می توان به واسطه همجواری با کشور عراق در راستای معرفی و فروش این صنایع دستی تلاش بیشتری کرد. طبق بررسی های انجام شده هم اکنون صنایع دستی استان ایلام به کشورهای مختلف دنیا صادر می شود و کیفیت محصولات استان به خصوص در بخش فرش و گلیم بسیار جالب توجه است.

عبا چگونه تولید می شود؟

عبابافی در حقیقت دو بخش ریسنده و بافنده دارد که کار ریسندگی(Spinning) را خانم ها انجام می دهند و بافندگی(Knitting) را آقایان به عهده دارند و این سنت تا هنوز حفظ شده است. هر کارگاه نیز یک یا دو نفر بافنده دارد که اگر دو نفر باشند نفر اول نخ ها را برای بافت آماده می کند و نفر دوم می بافد. در گذشته کارگاه های عبابافی ساکن بود و چاله ای ایجاد می کردند و کارگاه را پیرامون آن قرار می دادند و به گودی که می کندند پاشلی می گفتند و پای بافنده تا زانو در آن قرار داشت ولی کارگاه ها هم اکنون قابل جابه جایی است و از دستگاه های احرام بافی که در خوزستان وجود دارد نمونه برداری شده است. اولین مرحله عبابافی پشم چینی است که از پشم بچه شتر به دست می آید فصل پشم چینی فروردین ماه است و هر چه بچه شتر بزرگتر باشد پشم آن ضخیم تر و نامرغوب تر است و از هر بچه شتر یک کیلو پشم بیشتر به دست نمی آید ولی اگر خشک سالی نباشد و تغذیه خوبی داشته باشد دو کیلو پشم می تواند تولید کند.

مرحله بعد تمیز کردن و پاکسازی پشم و جدا کردن مو از پشم است و سپس مرحله ریسندگی آغاز می شود که توسط بانوان انجام می گیرد و سه ماه دوره ریسندگی طول می کشد. هر ریسنده روزانه چهار ساعت مشغول ریسندگی است که البته مهارت ریسنده نیز اهمیت زیادی دارد. ویژگی پشم شتر نیز خود رنگی و طبیعی بودن رنگ آن است و در آفتاب هم رنگش را نه تنها از دست نمی دهد که بهتر هم می شود ولی سایر استان ها مرغوبیت پشم استان بوشهر را ندارند و برخی از اعراب حاضرند به هر قیمتی این پشم را خریداری کنند که عبابافان حاضر به فروش این پشم به آنها نیستند. با تمام شدن ریسندگی نخ ها جمع آوری شده و پیش استاد کار می آورند و استاد کار یا بافنده 10 دوک و 60 دور نخ ها را دور میله به فاصله هشت متری دوانده و ضایعات آن از بین برده و نخ ها را حلقه حلقه کرده تا گره نخورد.

با تبدیل کردن نخ ها به تار و پود بافندگی آغاز می شود و یک استادکار ماهر در صورتی که روزانه پنج تا هفت ساعت وقت بگذارد یک عبا را به مدت هفت روزه تمام می کند. نخ ها روی هشت عدد قرقره روی ابزاری که شانه نام دارد قرار می گیرد و سابق از نی مخصوصی که از هند می آوردند شانه ها ساخته می شد ولی الان از فلزی ساخته می شود که به رطوبت و گرما حساسیت ندارد.

عبا دو بار نیز شسته می شود که یک بار بعد از ریسندگی و یکبار هم در حین بافت است و تازدن عبا هم فن مخصوصی دارد و چهارتا شده و سه متر بافت اول رو می افتد و راست و وارونه آن هم توسط استاد کار تشخیص داده می شود. وسط عبا نیز دو تخته صاف گذاشته می شود که حکم اتو کردن پیدا می کند و تا همیشه این حالت حفظ می شود. ترمیم عبا نیز در نوع خود کاری دشوار و ظریف محسوب می شود و باید با دقت زیاد تارها را بسته و گره های مخفی بزند. عبابافان کردوانی با این دستگاه های عبابافی قادرند احرام، شال، چادر شب، ملحفه و ... را نیز در طرح ها و شکل های مختلف ببافند.

عبابافی اگر چه شکل سنتی اش حفظ شده و دستگاه بافندگی آن نیز به شکل قدیمی اش حفظ شده اما امکان به روز شدن، ساده تر شدن و تغییر آن وجود دارد و به ویژه اگر دستگاه های ریسندگی ساخته شود و به نحوی امروزی شود زمان ریسندگی از سه ماه به 15 روز تقلیل پیدا می کند و از آن سو اگر دولت سرمایه گذاری و حمایت بیشتری برای نشر و توسعه این هنر انجام دهد و این صنعت توسعه یابد می توان امیدوار بود که افراد زیادی جذب این رشته شوند.

اندازه و رنگ هر عبا بستگی به سفارش دهنده عبا دارد اما معمولا هر عبای معمولی هفت متر نخ می برد و وزن هر عبای معمولی 900 تا 950 گرم است. از آن جا که شتر سفید و سیاه کمیاب تر است قیمت عباهای سفید و سیاه گران تر است. در حال حاضر قیمت تمام شده یک عبای سفید و سیاه 700 هزار تومان و عبای قهوه ای و کرم و طلایی 500 هزار تومان است.

دیگر مراکز تولید عبا در ایران

نائین

عبا بافی از صنایع دستی قدیمی رایج در شهرستان نائین است. عباهای این شهرستان در رنگ های سرخ و خرمایی با استفاده از پشم و کرک بافته می شوند. بیشتر کارگاه های عبا بافی نائین در محله محمدیه قرار دارند. در دهه ۱۳۵۰، سالیانه تا پنج هزار عدد عبا از این شهرستان صادر می شده است. در بخش محمدیه سرداب های عبا بافی متعددی با استفاده از فن کَند ساخته شده است که در هر یک از آن ها معمولاً ۸ تا ۱۰ نفر مشغول بکار بوده اند و در حال حاضر ۱ تا ۲ نفر می باشند.

جنس عبای نائین از کرک شتر و یا پشم گوسفند است و طول هر طاقه عبا ۶ متر و وزن آن ۵/۲ کیلوگرم می باشد. دستگاه های عبا بافی از جنس چوب و نی می باشد و شامل اجزایی مانند نوردهای در عقب و جلو دستگاه دفتین و شانه در وسط و دو پدال برای باز کردن بین تارها و می باشد.

از مشهورترین عبا بافان این منطقه به علی آقا (علی بیگی) و جوان ترین عبا باف این منطقه به علی مدنیان محمدی اشاره کرد. عبا بعد از بافته شدن از دستگاه جداشده و در دستگاه دیگری که فقط شامل دو نورد عقب و جلو می باشد پرداخت و اتوکشی شده و سپس برای دوخت آماده می گردد. این عباها همواره به کشورهای عربی حاشیهٔ خلیج فارس صادر گردیده و به مرغوبیت مشهور بوده است

بهبهان

عبای بهبهان، یکی از با کیفیت ترین انواع عبا در ایران است که هنوز هم بسیاری از روحانیون کشور، عبای این شهر را برای پوشیدن انتخاب می کنند. عبای این شهر دو نوع دارد. یکی عبای تابستانی به نام حله و دیگری عبای کلفت و زمستانی به نام چقه . در تهیه عبای بهبهان از از نخ های دست ریس پشم گوسفندان و البته پشم شتر استفاده می شود. مردم بهبهان این نخ ها را در کارگاه های خانگی خود به وسیله موادی مثل حنا، پوست بلوط و یا پوست گردو رنگ آمیزی می کنند.

مثلا بازار هدف عبا بافان کشور، بیشتر شهرهای مذهبی کشورمان هستند. عبای بهبهان بیشتر به شهرهای مثل مشهد، قم، برخی شهرهای جنوبی و البته تعدادی از کشورهای حاشیه خلیج فارس صادر می شود.

بیشتر شهرت صنعت عبا بافی بهبهان به خاطر کیفیت مواد اولیه به کار رفته در ساخت آن و همچنین شیوه قدیمی و سنتی بافت آن است که بر خلاف دیگر شهرهای تولید کننده عبا در کشور، چندان به روز رسانی نشده است. نخ این عبا را به وسیله مواد و رنگ دانه های طبیعی و به شیوه کاملا سنتی رنگ آمیزی می کنند. عبای بهبهان در رنگ های مشکی، خرمایی، خاکستری و شیری به بازار عرضه می شوند.

شاید فکر کنید که عبا قیمتی بسیار ارزان دارد، اما کاملا در اشتباه هستید. عباهای بهبهان تنوع قیمتی بسیار زیادی دارند که به اندازه و کیفیت مواد به کار رفته در آن بستگی دارد. یک عبای معمولی تابستانی بهبهانی، بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار تومان قیمت دارد. انواع صادراتی و ممتاز این عباها هم هستند از ۵۰۰ هزار تومان تا ۱ میلیون تومان در بازار عرضه می شوند و به فروش می رسند.

در شهر تاریخی بهبهان، می توان بیش از ۱۰ کارگاه عبا بافی فعال و پر رونق را پیدا کرد. اکثر این کارگاه ها در بافت قدیمی این شهر و خانه های با صفا و حیاط دار آن بر پا شده اند. استاد کاران بسیاری عبا بافی بهبهان را رونق بخشیده اند. کارگاه های استادان علی خوب ، غلام عظیمی ، تقی پریزاد ، ایرج مهدیان ، اسدالله پریسوز ، اسدالله یوسفی ، ناصر مویدی ، حسین مترصد ، محمد دهداریان و جعفر مشغول الذکر معروف ترین کارگاه های عبا بافی شهر بهبهان هستند.

بیشتر این کارگاه ها در خیابان پیروز بهبهان و در مجاورت مسجد مکتب المهدی یا در کوچه شهید قنبریان واقه شده اند. برای خرید عبای معروف بهبهان، می توانید به این دو مکان سر بزنید.


نظر کاربران