سوخته کاری روی چوب

تاریخچه

سوخته کاری واژه ایی است مشتق شده از کلمات یونانی( pur ) به معنای آتش و ( graphos )به معنی نوشتن می باشد. مردم احتمالاً نگارش با آتشرا از زمان کشف آتش داشته اند.

هنر سوخته کاری یا سوخت روی چوب یا سوخت نگار، همان طور که از نامش پیداست ، به معنای سوزاندن چوب با استفاده ازمفتول فلزی داغ و خلق اشکال ، بافت و خطوط جدید است. همچنین از این روش برای سوخت روی چرم نیز استفاده می شود. هنر سوخت چرم قبل از زمان صفویه درایران وجودداشته است. درآن دوران این هنر روی جلد قرآن وکتاب های نفیس خطی کار می شد. درفاصله انقراض سلسله صفویه تا دوره قاجاریه این هنربه بوته فراموشی سپرده شد. البته در شکل مشابه ، از قالب های منفی و مثبت برنجی در تهیه جلدهای چرمی نیز استفاده می شده است که تنها حرارت، باعث تغییر شکل چرم(Leather) با ابزار برجسته و فرورفته ایجاد نقش می نموده است. سازندگان سازهای سنتی نیز جهت تزئین و مهر استاد سازنده ، از این روش به وسیله مهرهای فلزی داغ استفاده و بر سطح چوب ساز، ایجاد نقش می نموده اند

سوخت نگار امروزه به شکل هنر و عرف در آمده است و شامل استفاده از سیم یا نوک حرارت دیده برای سوزاندن دقیق طرح ها بر روی مواد طبیعی مانند چرم یا چوب به روش کنترل شده می باشد. سوزاندن را می توان از طریق ابزار تغییر نوع نوک مورد استفاده ، دما ، یا روش کاربرد آهن ایجاد نمود . وسیله مورد استفاده ، نقطه سفت مدرن ( شبیه هویه ) یا ابزار سیمی داغ است. هنر کهن سوخت روی چوب متأسفانه ازهنرهای ناشناخته از لحاظ کاربردها ، تکنیک ها، سابقه وآموزش صحیح در ایران می باشد و آغاز به كار آن در پرده ای از ابهام است. هنر سوخت نگاری روی چوب به شیوه ی امروزی قدمتی طولانی نداشته چون اساس كار آن هویه برقی بوده و به نظر می رسد تاریخچه ای بیش از ۲۰ سال نداشته باشد .احتمالاً سوخت نگاربه شیوه سنتی یعنی استفاده از ابزار سیمی داغ ، قدمتی بیش از بیست سال دارد ودر نقاط مختلف جهان برای تزئینات مصنوعات چوبی مورد استفاده قرار می گرفته است .به نظر می رسد که در 3000 سال قبل در پرو به کار می رفته است و در اروپا ، آسیا ، استرالیا و امریکا ازآن برای تزئین مصنوعات نظیر ابزارهای موسیقی و وسایل آشپزخانه استفاده می شده است. دراروپا استفاده از سوخت کاری روی چوب به نظر می رسد در دوره های قرون وسطی و رنسانس ظاهر شده باشد

این هنر جز هنرهای ساده از لحاظ یاد گیری وهمچنین باهزینه نسباتاً پایین نسبت به سایر هنرهاست، در نتیجه علاقه مندان زیادی را جذب خود کرده است.از مزایای قابل ذكر آن می توان به ارزان و در دسترس بودن لوازم كار اشاره كرد. تنها با یك هویه ساده ، یك تكه چوب، سمباده و یك طرح می توان یك اثر هنری خارق العاده خلق نمود. از معایب این هنرنیز، عدم شناخت كافی مردم با این هنر بوده به طوری كه وجه تمایز آن با نقاشی برای .مردم كاملاً ملموس نبوده و شناخت كافی از این هنر ندارند

width=416

ابزار سوخته نگاری

ابزار مورد نیاز سوخته نگاری با هزینه پایین قابل تهیه است و می توانید در کارگاه نجاری یا کارگاه خانگی خود، به انجام هنر سوخته نگاری بپردازید. به عبارتی سوخته کاری یا سوخته نگاری هنری کم هزینه است. فقط .کافی است ابزار سوخته نگاری را تهیه کنید و آثار هنری زیبایی خلق کنید. ابزار سوخت نگاری شامل هویه، چوب، سنباده، کاربن، زغال طراحی(Coal Design) و طرح می باشد

هویه

مهمترین ابزار این هنر هویه است . هویه ها را می توان به دو دسته تقسیم بندی نمود

هویه هایی که از المنت(element) برای تولید حرارت استفاده می کنند وهویه هایی که با استفاده از جریان مستقیم برق و آمپر بالا نوک هویه که به شکل سیم است را حرارت می دهند

متاسفانه در ایران هویه های مخصوص سوخت نگاری تولید و عرضه نمی شود. (به تازگی یک نوع هویه برای این منظور ساخته شده که کیفیت لازم را نداشته و به هیچ عنوان خرید هویه هایی که با عنوان هویه مخصوص سوخت نگاری در کشور فروخته می شود پیشنهاد نمی گردد) به همین دلیل بهترین هویه ای که فعلا می توان برای این منظور تهیه کرد هویه های جرداک(GORDAK) است. مزیت این هویه ها به هویه های دیگر قابلیت تنظیم دما، دسته ظریف و المنت کوتاه همچنین ثبات درجه حرارت است

width=400

سمباده

سمباده های مورد نیاز بستگی به چوب شما دارد. اگر چوب شما خوب برش خورده باشد و سطح نسبتا صافی داشته باشد می توانید سطح آن را با پوسته آب برای سوخت نگاری آماده کنید. پوسته آب ها شماره بندی دارد و هر چه شماره آن کمتر باشد سمباده زبر تری است

برای سمباده زدن چوب باید حداقل سه مرحله سمباده کاری کنید. ابتدا با سمباده زبر به عنوان مثال پوسته آب شماره 120 چوب را سمباده بزنید. وقتی سطح چوب کاملا صاف شد با سمباده نرم تری به عنوان مثال پوسته آب شماره 400 کار را ادامه بدهید و در نهایت هم با سمباده نرم تری از شماره 800 به بالا سطح چوب را کاملا سیقلی کنید

چوب، چرم ، مقوا و کاغذ

.برای سوزاندن خود را محدود نکنید. می توانید از پیش پا افتاده ترین زمینه ها برای کار استفاده کنید. اگر چوب مناسب پیدا نکردید می توانید کار را بر روی یک برگه کاغذ معمولی شروع کنید

اجرای سوخت نگاری روی اکثر چوب ها ممکن است اما چوب هایی هستند که زیبا تر می سوزند. به طور کلی به دلیل اینکه سوخت نگاری روی چوب از ایجاد طیف رنگ قهوه ای به وجود می آید بهتر است چوبی انتخاب شود که پس از سوختن رنگ قهوه ای به خوبی روی آن دیده شود. بنابر این تمرکز ما بر روی چوب هایی با رنگ روشن خواهد بود. برخی از چوب ها مانند چوب کاج و توت با وجود رنگ روشن مناسب سوخت نیستند. رگه های موجود بر روی این چوب ها جنسی سخت تر از بافت چوب داشته و این امر باعث خواهد شد سوزاندن قسمت هایی از طرح که روی رگه های چوب است مشکل شود و رنگی که روی رگه ایجاد خواهد شد با رنگی که روی بافت خود چوب ایجاد خواهد شد متفاوت است که موجب می شود کار یک دستی نداشته باشید

چوب افرا یکی از بهترین چوب های موجود برای سوخت نگاری است. جنس این چوب نه آنقدر محکم است که به سختی بسوزد و نه آنقدر نرم که باعث فرورفتن هویه به داخل چوب و ایجاد فرورفتگی شود.از دیگر چوب های مناسب برای سوخت نگاری می توان چوب گلابی، نارنج، گردوی سفید و سپیدار را نام برد

.در صورت عدم دسترسی به چوب مناسب می توان از روکش های چوب موجود در بازار استفاده کرد. روکش ها قیمت مناسبی دارند و برای تمرین و ایجاد آثاری در اندازه های بزرگ مناسب هستند

سوخت نگاری روی چرم هم قدمتی طولانی داشته و در قدیم به صورت داغ گذاری با کلیشه های فلزی، بیشتر برای جلد کتاب ها مورد استفاده قرار می گرفته. اصول سوخت نگاری روی چرم و چوب تفاوت چندانی با هم ندارد و فقط برای کار روی چرم رعایت نکاتی الزامی است. در صورتی که به چوب و چرم مناسب دسترسی ندارید می توانید از مقواهای گرم بالا و حتی کاغذ استفاده کنید

هنر سوخت روی چرم یعنی کاربرد رنگهای تیره از چرم بر روی بوم مورد نظر و نصب و چسباندن آنها در کنار همدیگر . درحال حاضر ازاستادان پیش کسوت در این هنر چند تن باقی مانده اند. دراین نوع هنر، گاهی از همه تزئینات رایج روی چرم نیز استفاده می شود. وجه تسمیه هنر سوخت را به دو دلیل دانسته اند اول کاربرد رنگهای سوخته یعنی رنگهای غیر شفاف و پخته در هنر سوخت چرم بر خلاف هنر مینیاتور و نقاشی ایرانی ،این امر از مبانی و اصول اصلی هنر سوخت چرم است.
دوم به دلیل ایجاد نقوش برجسته بر روی قطعات چرم تیماج که به دو روش ضربی و یا توسط ابزار های گداخته می باشد. ار آنجا که معمولا کتب ، واجد نسخه های متعددی هستند،مگر در موارد استثنائی امکان جلد سازی به شیوه سوخت چرم با ابزار های گداخته وهمچنین خلق آثار پرکار روی آن معمول نبوده و به همین علت جلد سازان بیشتر با تهیه مهرهای فلزی نقش بر جسته مختلف جلد هارا به روش ضربی آماده می کردند .
هنر سوخت احتیاج به تسلط و مهارت در چندین رشته متفاوت دارد از جمله صحافی و کاغذ سازی ،چرم سازی، رنگرزی ،طلاکوبی ،خطاطی ،تذهیب ،تشعیرو مینیاتورکه تسلط به هر یک از آنها نیازمند تجارب متفاوت و گوناگون است. یک تابلوسوخت مجموعه هنرهای اصیل ایرانی به همراه ترکیبی ازچندصنعت میباشد وعبارت است ازبرش چرم نازک پوست گوسفند وبه کاربردن آن برای پیاده کردن نقوش وتصاویروطراحی ختائی درحواشی صوروسپس طلا پوش کردن وصحافی وتشعیر وتذهیب آن، به نحوی که یک تابلوی مینیاتوربوسیله الصاق قطعات چرم های بریده شده شکل می گیرد ودرچهارطرف آن اشعاری باهمان چرم ها البته به رنگ سیاه وسفیدکه به شکل حروف درآمده ،سطر بندی شده وبا هم پیوند می خورد.
کیفیت یک اثر سوخت به کاربرد مواد اصیل و طبیعی در رنگها ،استفاده از طلای خالص وپرورده شده ونیز استفاده از چرمهای مرغوب ودرست دباغی شده در آن می باشد.همچنین زیبائی واصالت طرح مورد استفاده نکته حائز اهمیت دیگری در این زمینه می باشد.

برای شروع کار به یک طرح مناسب نیاز خواهید داشت. این طرح بسته به سلیقه شما متفاوت خواهد بود. بهتر است برای شروع کار طرحی ساده انتخاب کنید چون بر خلاف تصور اولیه افراد سوخت نگاری بسیار دشوار تر از آن است که تصور می کنید و با انتخاب یک طرح مشکل به زودی از این هنر زده خواهید شد. بهتر است این هنر را گام به گام و با حوصله دنبال کنید. برای انتقال طرح بر روی چوب (چرم،مقوا و کاغذ) راه های مختلی هست. ساده ترین راه استفاده از کاربن است. باید حتماً از کاربن های مشکی یا زرد استفاده کنید. کاربن های زرد بسیار مناسب هستند به این دلیل که اثری که از آن بر روی چوب می ماند مشکلی برای سایه های ایجاد شده توسط هویه ایجاد نمی کند ولی اثر کاربن های آبی و سیاه بعد از رسیدن حرارت هویه کمی پخش شده و ظاهر کار را خراب می کنند. اما کاربن های زرد اثری بسیار کمرنگ روی چوب می گذارند و وقتی طرحی که دارید خطوط زیادی دارد و پیچیده است، پیدا کردن خطوط مشکل می شود. از کاربن های آبی به هیچ عنوان استفاده نکنید و برای طرح های مشکل تر از کاربن مشکی استفاده کنید. سعی کنید کاربن مارک pelican تهیه کنید. قبل از استفاده از آن با دستمال کاغذی کمی جوهر کاربن را بگیرید تا سطح چوب را سیاه نکند و اثری که روی چوب می گذارد تا حد امکان کمرنگ باشد

مراحل انجام سوخته نگاری

در این هنر دقت از جایگاه بالایی برخوردارمی باشد. کوچکترین بی دقتی و حواسپرتی باعث از بین رفتن اثر به طور کامل خواهد شد. تناسب کنتراست های (Contrast)اعمال شده بر روی چوب نیز از اهمیت بالایی برخوردار می باشد

در سوخته کاری از دو رنگ اصلی قهوه ای و طلایی استفاده می شود و طیف های مختلفی که از این دو رنگ بوجود می آید ، تعیین کننده زیبایی اثر خواهد بود. خلق کنتراست های مختلف از دو رنگی که گفته شد و البته برقراری تناسب بین آنها ، تنها هنری است که یک هنرمند سوخته کار پس از انتخاب شایسته طرح باید به منصۀ ظهور بگذارد

حساسیت بالا باعث می شود که هنرمند تمام تمرکز و توجه خود را در زمان انجام کار، معطوف به آن کرده و کوچک ترین توجهی به اطراف نداشته باشد ؛ چون کمترین اختلاف زمانی در انجام سوخت باعث تغییر رنگ چوب و در نتیجه اختلاف در کنتراست ها شده و یا اینکه باعث فرو رفتن نوک بسیار داغ هویه در چوب شده و اثر را از بین خواهد برد.نفس نیز در هنگام انجام سوخت حبس می شود تا کنترل بیشتری بر روی چوب و هویه اعمال گردد

یکی از مزیت های معرق انعطاف پذیری و قابلیت ترکیب اون با سایر هنرها مثل منبت ، مشبک ، سوخته کاری است . در اینجا سعی میکنیم توضیحاتی در مورد سوخته کاری معرق ارائه دهیم. سوخته کاری بصورت .مجزا و یا بصورت ترکیبی برای عمق بخشی ، سه بعدی سازی(Three-dimensional) و سایه زدن کار(Shading) ها استفاده خواهد شد که در صورت کاربرد مناسب جلوه ی بی نظیری به کار خواهد بخشید

.سوخته کاری با سه ابزار شعله های تحت کنترل،هویه های مخصوص و شن داغ صورت میگیرد که هر کدام در جایی کاربرد خواهد داشت

.سوخته کاری بوسیله ی هویه با هویه های برقی مخصوص اینکار انجام خواهد شد

روش دوم سوخته کاری بوسیله ی شن داغ هست که وسایل خاصی نیاز نداشته و برای همه قابل استفاده هست . مسلما قابل حدس می باشد که با این روش نمی توان مثل روش بالا خطوط دقیقی رسم کرد ، ولی ابزار بسیار خوبی برای ایجاد سایه و گرادینت های دلخواه می باشد . برای این روش ابتدا کمی شن رو شسته و خشک می کنیم ، بعد شن را در یک ضرف فلزی ریخته روی شعله می گذاریم تا شن داغی داشته باشیم . در مرحله بعد شن را بصورت کنترل شده با قاشق روی کار میریزیم

width=392

.روش سوم هم سوخته کاری بوسیله شعله قابل کنترل هست . برای اینکار از فندک اتمی استفاده می شود. چون هم شعله ی قابل کنترلی دارد و هم قیمت ارزانی

هنرمندان بنام

از هنرمندان این رشته علاوه بر میرزا آقا امامی می توان از زینت امامی ( دختر میرزا آقا امامی ) ، حسین خطائی ، علی اسفرجانی ، خوشنویس زاده نام برد.