رحمان آفتابی آذر مسگر

رحمان آفتابی آذر آخرین بازمانده بازار مسگران اردبیل

هنرمند

زمانی طنین آهنگین چکش 60 مسگر در بازار زرگران اردبیل نوای شورانگیز زندگی اصیل را تداعی می کرد، امروز غربت سهم تنها بازمانده این هنر 200 ساله و رو به فراموشی است. رحمان آفتابی آذر هنرمند پیشکسوت #مسگری آخرین بازمانده بازار مسگران اردبیل بود که در سکوت مطلق نهادهای متولی با کوله باری از مشکلات و دغدغه های رفته بر هنر ترک این دنیا گفت. آفتابی آذر با ۸۷ سال سن بیش از ۷۰ سال در هنر مسگری فعالیت داشت و در بازار مسگران با تلاش و کوششی وصف ناشدنی آخرین نواهای چکش مسگری را زنده نگاه داشته بود. بازار مسگران راسته ای از بازار تاریخی اردبیل زمانی بیش از ۶۰ مسگر را در خود جای داده بود و به قدمت تاریخی بیش از دو قرن هنر مسگری خود افتخار داشت. تا جایی که به جای عرضه تولیدات ظروف مسی سایر استان ها مسگران اردبیل خود نیاز مصرف داخل استان را تامین می کردند و علاوه بر این حرفها از زیبایی و ادراک در تولیدات خود به یادگار می گذاردند.

در آن مقطع آفتابی آذر از بی توجهی نهادهای مسئول به #هنرهای دستی گفت و از وضعیت نامطلوب معیشت هنرمندان ابراز گله مندی کرد. زمانی که با این هنرمند مصاحبه می کردیم ۸۵ سال عمر را سپری کرده بود و بدون کمترین تسهیلات، بیمه و حمایت های معنوی در مغازه کوچک خود امرار معاش می کرد.آفتابی آذر در پاسخ به این سوال که آیا کسی به شما سر می زند، گفته بود که تا به امروز بارها به مغازه ام آمده اند برای فیلم و عکس و صحبت که بی تاثیر بوده و هیچ تغییری در این هنر بوجود نیاورده اما از سوی میراث فرهنگی حتی یکبار به سراغ من نیامده و صحبتی با من نشده است.

هنرمند

سرنوشت گنگ و مبهم هنر مسگر اردبیلی

نگرانی آفتابی آذر بیش از وضعیت معیشت خود از سرنوشت این هنر بود و وی تاکید داشت که ای کاش کسی بار این صنعت را پس از او به عهده می گرفت. با این وجود اراده ای که بازار مسگری را احیا کند و نگذارد فروشگاه های اردبیل پر شود از تولیدات سایر استان ها و البته محصولات چینی به نظر نمی رسد وجود داشته باشد. این مسگر زمانی مغازه خود را برای همیشه ترک گفت که خود تعمیر ظروف مسی بقعه شیخ صفی الدین را در ذهن به یادگار داشت و با این وجود جلوی دیدگان دست هایی که توانمند بودند ضایعات مسی از اردبیل خارج می شد و بعد از ساخت ظروف به قیمت گزاف به بازار اردبیل باز می گشت و این روال همچنان ادامه دارد. چرا که بی توجهی در حمایت از مسگران هنرمندی در این عرصه باقی نگذارده است.

علاوه بر این حتی یک بازار #صنایع دستی مناسب برای عرضه تولیدات هنرمندان و معرفی آن به گردشگران(tourists) وجود ندارد و بازار صنایع دستی بقعه شیخ صفی نیز در واقع کم کم رنگ و روی فروشگاه های صنایع دستی که تولیدات خود استان را نیز شامل نمی شوند به خود می گیرد. هنر اردبیل داغدار سرمایه های از دست رفته ای است که به سادگی می شد آن ها را حفظ کرد. آفتابی آذر با نگرانی از سرنوشت ناخوش هنر این استان از میان ما رفت.

مسگری؛ هنر کهن ایران

مس(Copper) بعد از سنگ و چوب جزء قدیمی ترین آثاری است که از گذشتگان دور به جای مانده است و می توان آن را به عنوان یکی از دیرینه ترین آثار به جا مانده از تاریخ نیاکانمان مشاهده کرد که امروزه در انواع ظروف و وسایل کاربردی آن زمان در موزه ها نگهداری می شود .

هنگامی که بشر اولیه برای رفع برخی از نیازهای خود به فلز رو آورد، مس را زودتر از بقیه ی فلزات به کار گرفت. زیرا مس به صورت خالص در طبیعت یافت می شد و استخراج و بهره برداری از آن ساده بود. بر اساس شواهد باستان شناسی(Archeology) قدمت استفاده از مس، مربوط به ۹۵۰۰ سال پیش از میلاد است. این فلز تا قبل از هزاره ی پنجم پیش از میلاد و کشف ذوب مس، به صورت خالص به کار می رفت. در آن زمان از شیوه ی چکش کاری سرد برای شکل دادن به مس استفاده می شد.

امروزه با استناد به مدارک غیرقابل انکاری که از گوشه کنار ایران یافت شده، می توان شمال و مرکز ایران را جزء قدیمی ترین مراکز فلزکاری جهان و نیز فلزکاران ایران را از پیشگامان کشف ذوب مس در جهان باستان دانست و فراوانی معادن مس در ایران ، خود مؤید این نکته است.

با توجه به کشف کوره ذوب مس در سگز آباد قزوین مربوط به 2100 پیش از میلاد، و کوزه ذوب فلز در محوطه 3000 ساله اسپیدژ سیستان و بلوچستان، و نیز وجود معادن بزرگ مس، نشان می دهد که ایرانیان پیش از تاریخ به هنر مسگری و فلزکاری مسلط بوده اند.

مسگری یکی از حرفه های سنتی است که در آن صنعتگر با چکش کاری روی مس با استفاده از ابزارهای مختلف، ظروف متنوعی را می سازد. ظروفی که شامل سینی، دیگ، مجمعه، پارچ، آفتابه و لگن می شود.

width=500

تاریخچه ی مسگری در ایران

مدارک غیر قابل انکار یافت شده، نشان می دهد که شمال و مرکز ایران از قدیمی ترین مراکز ذوب مس بوده است. کشف کوره ی ذوب مس در سگز آباد قزوین با قدمت ۲۱۰۰ سال پیش از میلاد، نشان دهنده ی تسلط ایرانیان پیش از تاریخ به هنر مسگری است. کشف کوره ی ذوب فلز در محوطه ی ۳ هزار ساله ی اسپیدژ سیستان و بلوچستان، گواه دیگری بر این مدعاست.

در دوران رونق مسگری، شهرهای کاشان، اصفهان، زنجان، کرمان و شیراز از مراکز عمده ی این هنر بوده است. البته به دلیل رونق استفاده از ظروف مسی، این هنر در بیشتر شهرهای ایران رواج داشته است. در بیشتر شهرهای کشورمان معمولا بازاری با عنوان بازار مسگرها به صاحبان این هنر اختصاص داشته است. بنابراین نمی توان شهر یا منطقه ی خاصی را به عنوان خاستگاه اصلی این صنعت قلمداد کرد.

ما اوج هنر فلز کاری دوره ی اسلامی مربوط به دوران سلجوقیان است. در این دوران زنجان در کنار مراکزی مانند خراسان، موصل، همدان، ری و اصفهان یکی از مهم ترین قطب های فلزکاری و به خصوص مسگری بوده است.

مراحل کار مسگری

روش مسگری به طور کلی در سراسر ایران یکسان می باشد و در چهار مرحله می توان آن را خلاصه نمود:

1) برش ورقه های مسی ، 2) آتش کاری ، 3) چکش کاری ، 4) سفیدکاری

روش کار

در گذشته و پیش از گسترش صنعت، صنعتگران شمش مسی را از ذوب ضایعات مسی و نورد آن با چکش کاری، تهیه می کردند. و به طور عمده صنعتگران این حرفه ورقه ساز و یا مسگر بودند.

مسگران ورقه ساز، صنعتگرانی بودند که از ضایعات و شمش های مس ورقه مس را تهیه می نمودند. ایشان شمش ها را کوبیده و یا با دستگاه نورد، به صورت ورقه درآورده و به قطعات مختلف می بریدند. صنعتگران مسگر نیز ورقه های آماده را از مسگران ورقه ساز تهیه نموده و به صورت ظروف مورد نیاز مردم تولید می نمودند.

امروزه به دلیل رشد صنعت، حرفه ورقه سازی منسوخ شده و صنعتگران مس های آماده را به صورت رول و یا صفحات گرد (همانند نان لواش) از تولیدات کارخانه ای، به صورت آماده از بازار تهیه می نمایند.

محصول عمده مسگر ظروفی با شکل ها و اندازه های گوناگون است و ظروف کوچک را از یک تکه مس چکش کاری می کنند و اغلب دارای قالب گود هستند که در این روش ابتدا مس را باز می کنند و پس از هر دور باز کردن در اصطلاح یک تاب به آن می دهند.

گاهی اوقات ظروف از دو قسمت ساخته می شوند که در نخستین مرحله صفحه را خم کرده و به شکل استوانه در می آورند و سپس یک صفحه مدور شکل را به دست گرفته لبه آن را با چکش زدن به سمت بالا خم می کنند.

پس از این مرحله ظرف را به آرامی گود می کنند که این کار با چکش چهارسو انجام می شود و در مسگری چکش های مختلفی مورد استفاده قرار می گیرد که عبارتند از چکش چهارسو، چکش دم گرد، چکش سنبه دار، چکش دم باریک، چکش دو بهدی، چکش پرچ کن، چکش چوبی و بالاخره چکش بی دسته که یک قطعه فولاد آب داده تخت است که به قالب تنه معروف است و همچنین ابزارهای دیگری مانند قیچی که برای برش از آن استفاده می کنند.

مسگر همواره کار خود را با ورقه هایی که دارای ضخامت بیشتری هستند آغاز می کند و محصول نهایی نازک تر از مس مصرفی است که از مهم ترین محصولات مسگری می توان از دیگ، دیگچه، سردیگ، آبکش های بزرگ برنج، تنگ و سینی های مختلف نام برد.

در صورتی که استفاده از این وسایل کمک فراوانی در راستای سلامت جسم و جان ما دارد اما در کنار مسگری باید از سفیدگری هم نام برد زیرا در گذشته به دلیل اینکه مردم از ظرف های برنجی و مسی در خوردن غذا و آماده سازی آن استفاده می کردند، داخل این ظروف را با قلع خالص سفید می کردند.

این کار را صنعت کار ویژه ای انجام می داد و همواره در کنار مغازه مسگر یک مغازه صفار یا سفید کار با قلمکار وجود داشت، که ظروف مسی یا زنگ زده را سفید می کرد که در روستاها اغلب خود مسگران عمل سفیدگری را انجام می دادند.

width=300

مزایای استفاده از ظروف مسی

طبق گزارشات منتشره رویکرد مردم آمریکا و اروپا به ظروف مسی روز به روز بیشتر می شود چراکه تمام باکتری ها طی چهار ساعت اولی که غذا در ظروف مسی می ماند از بین می روند و به نوعی مس سبب ضد عفونی غذاها می شود.

طعم غذا یا مربای تهیه شده در ظرف مسی بنا به اذعان همگان مطبوع تر و لذیذتر است و این در حالی است که ظروف پیرکس و چینی بی ضرر و بی فایده هستند و از طرف دیگر ظروف لعاب دار نیز حاوی ترکیبات سرب(Lead) بوده و سرب آن وارد غذا شده که به گفته پزشکان مضراتی را در آینده در بر دارد.

تحقیقات محققان در امریکا نشان داده، یون مس در تنظیم و تقویت کارکرد سیستم ایمنی بدن و تعادل هورمون ها و مهار افسردگی موثر است و از طریق ظروف مسی یون مس وارد بدن می شود و شاید یکی از دلایل اصرار ایرانیان بر استفاده از ظروف مسی (به طور همه جانبه) در گذشته همین خواص بوده است.