خاتم کاری

خاتم چیست؟

خاتم ترکیبی است از چند ضلعی های منظم با تعداد اضلاع متفاوت که با استفاده از مواد اولیه گوناگون در رنگ های مختلف تشکیل می شود.
خاتم از #هنرهای دستی دقیق و پرکار است که تولید و ساخت آن احتیاج به دقت و حوصله زیاد دارد. چند ضلعی هایی که در خاتم سازی به کار می آید پنج، شش، هفت، هشت یا ده ضلعی است.
در لغت نامه دهخدا، خاتم ساز چنین معنی شده است: آنکه پاره های استخوان را در چوب با نقش و نگار بنشاند. خاتم سازی عمل خاتم ساز را گویند.
در دایره المعارف فارسی درباره خاتم کاری و خاتم سازی آمده است:
هنر آراستن سطح اشیا به صورتی شبیه موزاییک، با مثلث های کوچک.
طرح های گوناگون خاتم همواره به صورت اشکال منظم هندسی بوده است. این اشکال هندسی را با قراردادن مثلث های کوچک در کنار هم نقش بندی می کنند. مثلث ها را از انواع چوب، فلز و استخوان می سازند. هر چه مثلث ها ریزتر و ظریف تر باشند خاتم مرغوب تر است. در یک طرح خاتم، برای ساختن کوچک ترین واحد هندسی، حداقل سه مثلث و برای بزرگ ترین آن، حداکثر چهارصد مثلث به کار می رود.

width=408

قدیمی ترین آثار هنری #خاتم کاری شده باقی مانده:


۱٫ صندوق مرقد موسی بن جعفر و امام جواد در کاظمین مربوط به دوران شاه اسماعیل صفوی در سال ۹۰۶هجری قمری ساخته شده توسط استاد محمد جمعه.
۲٫ صندوق مرقد امام حسن عسکری در سامره و صندوق مرقد امام علی النقی مربوط به همان دور و استاد.
۳٫ صندوق خاتم ضریح نرگس خاتون مادر مهدی موعود که در همان دوره ساخته و نصب شده است.
۴٫ اثر زیبا و نفیس درب ورودی مدرسه چهارباغ اصفهان چندین بار توسط استادان این هنر ترمیم و مرمت شده است.
۵٫ درب خاتم امام زاده شاه رضا در قمشه (شهرضا) مربوط به زمان سلطنت شاه طهماسب صفوی.
۶٫ صندوق خاتم مرقد علی ساخته شده در زمان کریم خان زند و نصب آن در زمان لطفعلی خان زند.
۷٫ صندوق خاتم مرقد سید الشهدا و ابوالفضل در کربلا.
۸٫ صندوق مقبره زینب در شام.

خاتم، هنر آراستن سطح اشیاء چوبی به شکل موزاییک با مثلث های کوچک سه پهلو برابر یا دو پهلو برابر چوبی، استخوانی و فلزی است که از حدود حداقل ۴۰۰ سال پیش به این سو، در بخش های مختلفی از ایران به خصوص در شیراز و اصفهان رواج دارد.هنر خاتم سازی یکی از ارزنده ترین و زیباترین #صنایع دستی ایران است.

قدمت خاتم کاری در ایران

قدیمی ترین نمونه های آثار خاتم که تاکنون به دست ما رسیده، آثار مربوط به دوران صفویه است ولی آثار و مدارکی نیز به دست آمده که نشان می دهد این فعالیت هنری از زمان دیلیمیان در ایران وجود داشته است.

خاتم

دوره ی صفویه

هر گونه تحقیق و بررسی درباره ی تاریخچه و پیدایش هنر خاتم سازی در ایران باید از دوره ی صفویه به بعد انجام شود. دوران صفویه دوران اوج صنعت خاتم كاری است. تشویق هنرمندان و برقراری روابط بازرگانی با کشورهای دیگر به گسترش این هنر كمك زیادی کرد. در دوران صفویه، علاوه بر شهر اصفهان، در شهرهای جنوبی ایران مانند شیراز و كرمان هم هنر خاتم كاری مورد توجه قرار گرفته و هنرمندان آن دوره آثار قابل توجهی از خود به یادگار گذاشته اند، مثل درب مدرسه ی سلطانی چهارباغ که در بازار هنر قرار دارد و مقبره ی شیخ صفی الدین در اردبیل که استادانی از اصفهان در آن کار کرده اند.

از میان دیگر آثار خاتم سازی این دوره، صندوق هایی است كه برای مقابر ائمه ساخته اند.

در اواخر دوران صفویه این هنر رونق خود را از دست داد. در دوران كوتاه سلطنت زندیه، تحولاتی در هنرهای تزیینی و سنتی ایران پدید آمد. قلمدان سازی، خاتم سازی و نقاشی رنگ و روغن در شیراز مركز حكومت زندیه متداول شده و بسیاری از هنرمندان گوشه گیر اصفهانی به شوق از سر گرفتن هنر خود راهی شیراز شدند و خاتم سازی رونقی دوباره گرفت. متاسفانه بسیاری از آثار خاتم دوره ی زندیان به خاطر كینه ی شدید قاجاریه به این خاندان، نابود شده است.

خاتم کاری دوره ی زندیه

از جمله ویژگی های مهم در آثار خاتم به جای مانده از دوره ی زندیه، استفاده از پنج ضلعی و ده ضلعی در تزیین اشیاء است. گرچه استفاده از اشکال پنج و ده ضلعی قبل از این دوره نیز مرسوم بوده است، هنرمندان دوره زندیه به گونه ای این شیوه را اصلاح کردند که شهرت خاتم کاری با این روش به اوج خود رسید. بازنگری اساسی در چگونگی به کارگیری این رسم های هندسی منجر به ارائه ی بهترین نمونه های خاتم گره در آن زمان شد. به عبارت دیگر ویژگی بارز خاتم در دوره ی زندیه را باید در تکامل و اوج استفاده از گره جستجو کرد.

اكثر كارهای انجام شده در زمان زندیه ساخت قبرها و بارگاه ها بوده است: از جمله صندوق خاتم مرقد حضرت علی (ع) كه ساخت آن در زمان كریم خان و نصب آن در زمان لطفعلی خان صورت گرفته است و صندوق مرقد سیدالشهداء (ع) در كربلا و مرقد حضرت ابوالفضل (ع)، از آثار این دوره هستند. ا از دیگر آثار زیبای ساخته شده در این دوره، دو لنگه درِ خاتم موجود در موزه ی ایران باستان است که ظاهرا به دستور کریم خان زند ساخته شده است.

دوره قاجار

در دوره ی قاجار نیز هنر خاتم سازی رو به انحطاط می رود. در این زمان تنها هنرمندان اندکی، آن هم از روی دلبستگی به این هنر، آن را ادامه می دهند. خریداران محصولات خاتم در این دوره بیشتر روستاییان هستند یا بزرگان شهر که میز و صندلی خاتم می خریدند. مقدار کمی از این آثار نیز به خارج از ایران صادر می شده است. در همین دوره درهای حرم شاه عبدالعظیم حسنی در تهران توسط استاد محمد جعفر و محمد کریم که هر دو شیرازی بوده اند، ساخته می شود. بقیه آثار خاتم این دوره شامل قلم دان، قاب آینه، و رحل قرآن هستند.

خاتم سازی از جمله صنایع دستی است که تولید آن در سطح جهانی، منحصر به ایران است. اگرچه در کشورهای دیگر از جمله سوریه و لبنان، کارهایی از نوع منبت ساخته می شود که به خاتم شباهت دارد، ولی در حقیقت این هنر ویژه ی ایران بوده و چنین به نظر می رسد که برای نخستین بار در شهر شیراز به وجود آمده باشد. امروزه آنچه به عنوان سادلی با مشخصات خاتم ایرانی در هند ساخته می شود هم توسط خاتم سازان ایرانی در آن کشور رواج یافته است.

مانند بسیاری از صنایع دستی، سابقه دقیق هنر خاتم کاری یا خاتم سازی مبهم است و گذشتگان سرآغاز آن را به حضرت ابراهیم نسبت داده می شود. نسبت دادن سرسلسله مشاغل و صنایع به انبیای الهی در گذشته امری رایج بوده است، چنان که برای مثال ابداع خیاطی به حضرت ادریس منتسب است.

صرف نظر از این آغاز عرفانی، قدیمی ترین نمونه های یافت شده از هنر خاتم عبارت است از: قطعات تزیین شده با چوب و استخوان که متعلق به اوایل ظهور اسلام است و در مصر یافت شده است. منبر مسجد جامع عتیق شیراز با قدمتی بیشن از یک هزاره. درهای قصر دلگشا متعلق به تیمور گرکانی در سمرقند که در سال ۸۰۷ساخته شده است و موارد متعدد دیگر از همان زمان به بعد

برخی نیز معتقدند این هنر از چین وارد ایران شده است. با این حال نظر غالب آن است که در ایران از قدیم خاتم سازی رواج داشته است. به هر ترتیب مانند بسیاری دیگر از هنرهای دستی زمان اوج خاتم کاری به عصر صفویه و پایتخت آن اصفهان باز می گردد. در آن دوران ساختمان ها و اماکن به وفور با این هنر تزیین می شدند. اما با گذر زمان و به خصوص در عصر قاجار این هنر از رونق افتاد. این رکود ادامه داشت تا اینکه استاد محمد غفاری مشهور به کمال الملک ، مدرسه صنایع مستظرفه را در ۱۳۰۷ تاسیس کرد و صنایع دستی از جمله هنر خاتم را احیا نمود، به شکلی که عموم وسایل کاخ مرمر رضاشاه با هنر خاتم کاری ساخته شد.

از جمله آثار دوره ی قاجار درهای امارت تخت مرمر است که تاریخ ساخت آن به دوره ی زمامداری آقا محمد خان بنیانگذار سلسله قاجار باز می گردد.

آثار دیگر شامل: درِ خزانه بارگاه حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) در شهر ری و درهای امام زاده زید و همچنین در خاتم کاری باشکوهی که به دست هنرمندان شیرازی ساخته شده و اکنون در موزه ی ایران باستان نگهداری می شود، می باشند.

با تأسیس مدرسه ی صنایع مستظرفه به همت هنرمند بزرگ، مرحوم محمد غفاری، معروف به کمال الملک در سال ۱۳۰۷ ه. ش. در تهران، و توجه خاص به صنایع مستظرفه در این دوران، موجب گسترش دامنه به کارگیری خاتم در تزیین اشیاء و اماكن خاص شد. تالار خاتم کاخ مرمر، تالار خاتم مجلس شورا و صدها اثر زیبا و با ارزش در این دوره ساخته شدند.

خاتم کاری دوره ی پهلوی

در دوره ی پهلوی رنگ های شیمیایی جانشین رنگ های طبیعی و سنتی شد که ضربه ای هولناک بر اصالت طبیعی خاتم زد. نشاندن چوب های نه چندان با ارزش به جای چوب های با ارزشی چون آبنوس و فوفل، استفاده از استخوان گاو و اسب و حتى الاغ از جمله ویژگی های آثار خاتم ساخته شده در این دوران است. همچنین در این دوره به جای استخوان رنگ شده ی شتر برای رنگ سبز، از چوب رنگ شده نارنج و به جای مفتول های برنجی از مفتول های مسی استفاده می شد.

دوره ی پهلوی یکی از پرکارترین دوره های هنر خاتم سازی در طول تاریخ پیدایش و تکامل این هنر است. در این دوره آثار با ارزشی پدید می آید که در نوع خود از بهترین نمونه های خاتم می باشد. این آثار شامل: ۱. تالار خاتم کاخ مرمر ۲. تالار خاتم مجلس شورا. ۳. میز خاتم نیم گرد، اهدایی به آیزنهاور، رئیس جمهور وقت امریکا. 4. میز اهدایی به ملکه الیزابت.

علاوه بر نمونه ها و آثار ذکر شده، آثار زیبای دیگری نیز در این دوره ساخته شده است که صندوق خاتم بارگاه حضرت زینب در سوریه، صندوق قبر حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) در شهر ری، صندوق بارگاه حضرت احمدبن موسی شاه چراغ (ع) و صندوق مزار سید میرمحمد (ع) در شیراز از آن جمله اند.

هنرمندان خاتم ساز، تلفیق هنر خاتم سازی با سایر هنرهای تزیینی، از جمله منبت و معرق را که در دوره پهلوی شروع شده بود پس از انقلاب نیز دنبال کردند؛ اما ممکن است ورود خط و کتیبه های خطی به ویژه خط کوفی به عرصه هنر خاتم یکی از منحصر به فردترین ویژگی های آثار خاتم ساخته شده پس از انقلاب اسلامی باشد.

پس از انقلاب اسلامی ایران نیز خاتم سازی مورد توجه قرار گرفت و با تلاش بزرگان هنر، طرح های اصیل از غربی و غیراصیل متمایز شدند. هم چنین خط و نوشته به این هنر راه یافت. امروزه نیز خاتم کاری در ایران به خصوص اصفهان و در برخی کشورهای شرقی دیگر رواج دارد. از دیگر ویژگی های خاتم بعد از انقلاب استفاده مکرر از گل بندی های هشت و پنج و چهار ضلعی و اهتمام هنرمندان خاتم ساز به تهیه ی خاتم های ریز در نقش های مختلف است.

مواد اولیه ی خاتم سازی

برای تولید محصولات خاتم از مواد اولیه ی گوناگونی استفاده می شود که عبارت است از:

انواع چوب مانند چوب آبنوس، فوفل، بقم، عناب، نارنج، افرا، کیکم، تبریزی و شمشاد.

.انواع استخوان و عاج مانند عاج فیل، استخوان شتر، استخوان گاو و استخوان اسب

.انواع مفتول های فلزی مانند مفتول برنجی، نقره ای و گاه مفتول طلایی صدف نخ پرک سریشم لاک

این مواد با ابزارهایی نظیرچکش، انواع اره ها و سوهان ها دریل و مته، رنده های مختلف، پرس تیره دار یا خط کش قفل مقار- انواع تنگ ها- چسب های مخصوص و با هم ترکیب می شوند.

که در ادامه به ذکر خصوصیات و ویژگی های هر کدام از این مواد و کاربرد آن ها می پردازیم.

چوب آبنوس: از این نوع چوب در قدیم برای تهیه ی مثلث های سیاه رنگ استفاده می شد. این چوب دارای استحکام قابل توجهی بوده و به همین سبب در بازار، کمیاب و گران قیمت است.

این چوب اکثرا از هندوستان تهیه می شود که در حال حاضر به سبب گرانی، به ندرت مورد استفاده ی خاتم سازان قرار می گیرد.

چوب فوفل: اگرچه خاتم سازان به تدریج در اثر گرانی و کمبود چوب آبنوس به چوب فوفل که برای رنگ های سیاه و قهوه ای تیره و بیشتر در قسمت حاشیه ی خاتم استفاده می شود، روی آورده اند؛ ولی در حال حاضر از آنجا که این نوع چوب نیز بیشتر در هندوستان یافت می شود و در داخل کشور کمیاب است، کاربرد قابل توجهی در خاتم سازی ندارد. ضمن آن که خاتم سازان در صورت تمایل به استفاده از این نوع چوب، اکثرا آن را از میز و صندلی های قدیمی که از چوب فوفل ساخته شده، تامین می کنند.

چوب گردو: هم اکنون اکثر خاتم سازان از چوب گردو برای تهیه ی مثلث های سیاه رنگ استفاده می کنند، به این ترتیب که پس از بریدن مثلث ها، آن ها را با رنگ های شیمیایی به رنگ سیاه در می آورند.

چوب بقم: چوب بقم دارای رنگ طبیعی قرمز است، در ضمن استحکام بیشتری نسبت به انواع مشابه دارد. با توجه به این خصوصیات، در گذشته خاتم سازان برای تهیه ی مثلث های قرمزرنگ از چوب بقم استفاده می کردند ولی این چوب نیز در حال حاضر کمیاب و گران قیمت است و در هند یافت می شود.

چوب عناب: امروزه این نوع چوب تا حدودی جایگزین چوب بقم شده است و خاتم سازان به جای استفاده از چوب بقم از چوب عناب که قهوه ای روشن مایل به قرمز است استفاده می کنند که بیشتر در خراسان و شیراز و اطراف آن، یزد و اطراف آن، قم و چهارمحال و بختیاری یافت می شود. چوب عناب را اکثرا با رنگ های مصنوعی و شیمیایی به رنگ قرمز در می آورند.

چوب نارنج: چوب نارنج اکثرا در استان های فارس و مازندران یافت می شود. این نوع چوب به رنگ طبیعی قهوه ای روشن است که پس از بریدن مثلث ها آن را با رنگ های مصنوعی و شیمیایی به رنگ های قرمز، زرد یا سیاه در می آورند و در خاتم به کار می برند.

چوب افرا: رنگ طبیعی این چوب قهوه ای است و پس از بریدن مثلث های خاتم، آن را با رنگ های مصنوعی و شیمیایی به رنگ قرمز یا زرد در می آورند.

چوب کیکم: از چوب کیکم به این شکل استفاده می شود که ابتدا روی آن شیاری به شکل مثلث به وجود می آورند و برای ساییدن مثلث ها و بغل شش ها از آن استفاده می کنند. یعنی در واقع مثلث های بریده را درون این شیار مثلثی شکل قرار میدهند و با سوهان اطراف مثلث ها را صاف می کنند و آنگاه آن را صیقل می دهند. در واقع از این چوب برای ریختن قالب مثلث ها و بغل شش ها استفاده می کنند.

چوب تبریزی یا کبوده: قسمت پشت خاتم، در واقع آستر آن، از این چوب که بسیار نرم و سفیدرنگ است تهیه می شود. قطر آستر درحدود یک میلی متر است. با اره شیارهای باریکی در آستر ایجاد می کنند تا حالت نرمی بیشتری داشته باشد و خاتم ساز بهتر بتواند خاتم آماده را به هر شکلی که مورد نظر است درآورده و روی اشیاء بچسباند.

چوب شمشاد: چوب شمشاد استحکام زیادی دارد و رنگ طبیعی آن زرد است. این چوب در مناطق سرسبز و جنگلی مازندران یافت می شود.

عاج فیل: عاج طبیعی بیشتر در هندوستان و قاره ی آفریقا یافت می شود و سابق برای تهیه ی رنگ سفید در خاتم مورد استفاده قرار می گرفت؛ ولی در حال حاضر به سبب گرانی، کمتر در خاتم کاربرد دارد. ضمن آنکه عاج به علت زیبایی و استحکامی که به خاتم می بخشد هنوز در خاتم های درجه یک به کار می رود. برای این منظور عاج را که استوانه ای شکل است از وسط دو قسمت می کنند و از هر نیمه لایه هایی به ضخامت ۲ تا ۳ میلی متر میبرند و سپس آن را به شکل مثلث های مختلف فرم می دهند. در حال حاضر اغلب خاتم سازان از عاج مصنوعی استفاده می کنند.

استخوان شتر: رنگ طبیعی استخوان شتر سفید است و از آن برای تهیه ی مثلث های مختلف استفاده می کنند و آن را با رنگ های شیمیایی به رنگ های گوناگون در می آورند. نحوه ی استفاده از استخوان شتر به این صورت است که پس از بریدن هشت قلم شتر، آن ها را به وسیله ی آب آهک تمیز و پاک می کنند و به مدت شش ماه در آب آهک قرار می دهند تا مواد زائد و چربی استخوان گرفته شود، به گونه ای که استخوان کاملا سفید شود. سپس آن را با تیشه ای مخصوص می تراشند و پس از آن مثلث ها و لایه هایی از آن را می برند که در خاتم در کنار چوب و فلزات دیگر به کار برده می شود. از استخوان شتر یا به صورت رنگ طبیعی در خاتم استفاده می شود و یا اینکه آن را با رنگ های شیمیایی به رنگ سبز در می آورند.

استخوان اسب: استخوان طبیعی اسب سفید رنگ است. این استخوان را نیز با استفاده از رنگ های شیمیایی به رنگ های گوناگون به خصوص رنگ سبز در می آورند و با مثلث های دیگر مخلوط می کنند. از آنجا که استخوان اسب رنگ پذیری بیشتری نسبت به استخوان شتر دارد، به همین دلیل استفاده از آن متداول تر است. امروزه علاوه بر استخوان شتر و استخوان اسب از استخوان گاو نیز استفاده می شود که بیشتر هم در دسترس است.

مفتول های فلزی(Metal wires): در خاتم سازی برای تهیه ی رنگ زرد طلایی و براق از برنج استفاده می کنند. البته در گذشته به ندرت از طلا(Gold) نیز در خاتم استفاده شده است. در بعضی انواع خاتم از مفتول نقره ای و گاهی نیز از آلومینیوم(aluminium) استفاده می شود. برای تهیه ی مثلث، از مفتول های برنجی برای رنگ زرد طلایی و از مفتول های نقره ای(Silver Wire) برای رنگ سفید براق استفاده می شود. در گذشته برای تهیه ی مثلث های مفتولی به وسیله ی دستگاهی به نام حدیده آن را به فرم و شکل سه پهلو در می آوردند و روی سندان با چکش مخصوص بر آن می کوبیدند تا مفتول دلخواه را برای جاسازی در خاتم آماده کنند؛ اما در حال حاضر از نوردهایی که به شکل مثلث است برای شکل دادن به مثلث ها استفاده می کنند.

پس از آنکه مثلث ها را از نورد خارج کردند، مفتول های مثلثی شکل آماده را در اندازه های معین می چینند و در شیارهای چوب کیکم قرار می دهند سپس مفتول ها را با سوهان می سایند و براق می کنند. در گذشته خاتم سازان برای تهیه ی رنگ زرد طلایی مس(Copper) را به کار می گرفتند که البته این فلز ثبات رنگ نداشته و استحکام لازم را برای این کار ندارد.

در حال حاضر اکثر خاتم سازان برای تامین رنگ زرد طلایی، مفتول های برنجی را به کار می گیرند که البته آن هم ثبات رنگی کافی را ندارد.

صدف: استفاده از صدف در خاتم سازی موجب زیبایی بیشتر و افزودن بر کیفیت خاتم می شود ولی امروزه به سبب گرانی این محصول و همین طور کمیاب بودن آن، کمتر مورد استفاده قرار می گیرد. صدف را خاتم سازان از بنادر و جزایر خلیج فارس(Persian gulf) و دریای عمان(Oman sea) تامین می کنند و در حال حاضر برای تامین رنگ سفید براق در خاتم های درجه یک و عالی کاربرد دارد.

نخ پرک: در خاتم سازی برای پیچیدن مثلث ها، پره ها و گل ها از نخ های گوناگون با ضخامت های متفاوت استفاده می شود که معروف ترین و رایج ترین آن ها نخی به نام پرک است.

سریشم: در خاتم سازی برای چسباندن خاتم روی ظروف و اشیاء گوناگون از چسب سریشم استفاده می شود. این چسب را باید فقط هنگام مصرف گرم کرد زیرا گرم کردن مجدد آن از قدرت چسبندگی اش می کاهد. برای گرم کردن چسب آن را داخل ظرف دوجداره قرار می دهند. در جداره ی اول ظرف گرم می شود و چسب داخل جداره ی دوم به صورت مایع و نیم گرم در می آید و نمی سوزد. در صنعت خاتم سازی از چسب دیگری نیز استفاده می شود که چسب سفید نام دارد و به شکل سرد مصرف می شود. چسب سفید که دارای استحکام و دوام زیادی است به صورت طبیعی از صمغ درختان تهیه می شود و برای چسباندن استخوانی که در گوشه های ظروف و محصولات خاتم، کار گذاشته می شود، مورد استفاده قرار می گیرد.

لاک: پس از تکمیل خاتم و چسباندن آن روی اشیاء، سطح خاتم را پرداخت کرده و صیقل می دهند و سپس در سه نوبت سطح خاتم را با لاک مخصوص می پوشانند. نکته ی مهم در این مرحله این است که باید لاک روی تمام سطح محصولات خاتم به طور یکسان و هماهنگ زده شود تا برجستگی و فرورفتگی در سطح آن ایجاد نشود و از زیبایی و کیفیت آن کاسته نشود. همچنین این کار باید در محلی سرپوشیده و دور از گرد و غبار انجام شود تا ذرات معلق موجود در هوا بر سطح اشیاء لاک خورده ننشیند. سطوح بدون روکش محصولات خاتم مانند پشت قاب و داخل جعبه و... را پس از سمباده زدن و صیقل دادن باید بتونه کاری کرده و کیلر بزنند. به هر حال باید تمام سطوح خاتم و سطوحی که به شکل چوبی باقی می مانند از لاک پوشیده شوند تا از هیچ نقطه ای از آن رطوبت به داخل شی نفوذ نکند. امروزه بسیاری از خاتم سازان به جای لاک کاری به این شیوه، محصولات خاتم را با نوعی جلا به نام پولیستر می پوشانند که ماده ای شیشه ای مانند و غیر قابل سوختن است.

وسایل و ابزار کار

ابزاری که در تهیه ی خاتم مورد استفاده قرار می گیرند عبارت اند از اره، پرس، انواع مختلف چوب سای، چکش، سوهان، گازانبر، رنده، ظرف رنگرزی، قلم مو، قیچی مخصوص بریدن مفتول های برنجی، انبردست، دم باریک، پیچ گوشتی و سمباده. در بعضی از کارگاه ها از دستگاه برش خاتم نیز استفاده می کنند که موجب افزایش بازده ی کار می شود. از ابزارهای دیگر خاتم سازی دستگاه نورد سیم است که مفتول های فلزی را به صورت منشورهای مثلث القاعده در می آورد. دیگر تخته شیارساز یا منشورساز است که تخته ای است مسطح و روی آن شیاری به صورت منشور مثلث القاعده وجود دارد.

نحوه ی تولید

خاتم سازی حرفه ای است که مواد اولیه ی آن با زحمت زیاد و با صرف وقت فراوان آماده می شود. مراحل تهیه ی مواد اولیه به شرح زیر است:

آماده کردن استخوان شتر

استخوان شتر را در آب آهک می خوابانند تا مغز و مویرگ های آن پوسیده شود سپس آن را در حالی که هنوز مرطوب است بریده و به صورت صفحاتی به ضخامت ۳ میلی متر و طولی به اندازه ی ارتفاع قلم استخوان در می آورند. سپس آنها را به رشته های باریکی که مقطع آن شکل مثلث داشته و اندازه ی هر یک از اضلاعش ۲ الی ۳ سانتی متر است بریده و به همین ترتیب چوب و فلز را نیز تهیه می کنند. به طوری که طول این رشته ها ۲۴ سانتی متر است. برای آنکه چوب و مغز استخوان یک اندازه در آیند آنها را در تخته ای که به شکل زاویه ی مثلث شکاف داده شده، قرار می دهند و با سوهان تخت آن را می سایند تا مقطع تمامی مثلث ها دقیقا به شکل مثلث متساوی الاضلاع شود.

رنگرزی

نوارهای چوبی را که به شکل منشور تهیه شده در پاتیل رنگرزی ریخته، آب و رنگ (مواد شیمیایی رنگین) به اندازه ی معین به آن اضافه می کنند و می جوشانند. پس از اینکه چوب ها کاملا رنگ را به خود جذب کرد آنها را بیرون آورده و بعد از شست وشو با آب، در نقطه ای می گذارند تا خشک شود. به این ترتیب رشته های رنگین خاتم تهیه می شوند.

مراحل تولید خاتم

ابتدا انواع چوب ها و استخوان ها را با رنگ های مختلف تهیه کرده و با ابزار مخصوص خود به طول ۳۰ سانتی متر و قطر ۱ تا ۲/۵ میلی متر می برند و از آن ها مثلث هایی تهیه می کنند که پس از سوهان کاری تمام اضلاع آن به حالت دلخواه و مطابق با طرح در می آید. برای تکمیل طرح نیاز به مفتول های سیمی به صورت مثلث است که برای آماده سازی آنها نیز مراحل مختلفی طی می شود. برای درست کردن خاتم ابتدا طرح اشکال مورد نظر توسط استادکار کشیده می شود و این مثلث های چوبی، استخوانی و فلزی با مهارت هنرمند در کنار هم به وسیله ی سریشم قرار داده شده و چسبانده می شوند و با نخ محکم می شوند که از این کار اصطلاحاً پره درست می شود. بعد از چند ساعت نخ ها باز شده و اضلاع طرح سوهان کاری شده و چهار عدد از پره های ساخته شده را در کنار هم قرار می دهند و مجدداً با چسب به هم می چسبانند که حاصل آن توگلو است. در مراحل بعد که به گل پیچی مشهور است یک شش ضلعی منظم آماده می شود و به آن شمسه می گویند. اطراف هر ضلع، شش سیم به وسیله سریشم چسبانده و با نخ محکم می شود و حاصل آن طرح ستاره ای است. این طرح ها آن قدر تکرار می شوند تا به اندازه ی طرح مورد نیاز درآمده و سپس در زیر فشار و پرس قرار می گیرند و با چند مرحله برش کاری و چسباندن لایه های بسیار نازک چوب دراطراف آن، طرح اولیه ی یک خاتم به وجود می آید.

width=500

ویژگی محصولات خاتم مرغوب

یک محصول خاتم مرغوب باید ویژگی های زیر را داشته باشد:

۱. سطح چوبی و محلی که خاتم روی آن قرار می گیرد باید کاملا صاف باشد و اتصالات به یکدیگر جذب شده و هیچ گونه جای خالی وجود نداشته باشد.

۲. رنگ تمام چوب های مثلثی شکل در خاتم سازی باید کاملا ثابت و یک دست باشد و هیچ گونه تغییری در آن پیدا نشود.

۳. برش های خاتم باید به نحوی روی اشیاء چوبی چسبانده شود که سطح خاتم کاملا صاف باشد و هیچ گونه برجستگی نداشته باشد.

۴. بتونه کاری حفره های استخوان یا چوب روی خاتم باید به طریقی انجام شود که شکل مثلث ها را تغییر ندهد و حتی المقدور دیده نشود. این میزان نباید از یک سوم سطح هر مثلث بیشتر شود.

۵. گل ها در قسمت گوشه و پهلوی خاتم باید با هم کاملا قرینه و مساوی باشد.

۶. ساختمان نجاری اشیاء خاتم از نظر مهندسی و ابعاد باید کاملا قرینه باشد.

۷. ناهمواری و درزهای قابل لمس و رویت درگوشه ها، پهلو یا سطح خاتم نباید وجود داشته باشد.

۸. تمام رویه و سطح اشیاء خاتم باید با لاک مخصوص پوشانده شود. لاک کاری خاتم باید با دقت کامل انجام شود تا نقطه ای از آن بدون لاک باقی نماند زیرا در غیر این صورت، رطوبت و هوا به داخل خاتم نفوذ کرده و موجب پوسیدگی سریع آن می شود.

۹. نقش ها و مثلث های خاتم هرچه ریزتر باشند کیفیت، ارزش و زیبایی آن محصول بیشتر است.

شیوه نگه داری

صنایع دستی و به خصوص محصولات خاتم کاری شده باید دور از حرارت، رطوبت و نور مستقیم خورشید نگهداری شوند و ترجیحا از تمیز کردن آنها با پارچهٔ خیس و مواد شیمیایی پرهیز شود.

مراکز تولید محصولات خاتم

در حال حاضر کماکان شیراز مهم ترین مرکز تولید محصولات خاتم است. علاوه بر شیراز، خاتم سازی در شهرهای اصفهان، گلپایگان و تهران نیز رواج دارد و خاتم سازان محصولات متنوعی را تولید و عرضه می کنند.

انواع محصولات خاتم

محصولات تولیدی خاتم سازان شامل انواع قاب قرآن، قاب عکس، شکلات خوری، میز، صندلی، جعبه ی سیگار، جاکلیدی، جاقلمی، جلدآلبوم و ... می شود. ضمن آن که گاهی اوقات خاتم سازان، خاتم را با هنر دیگری به نام معرق می آمیزند که حاصل آن هنری به نام خاتم معرق است که جلوه و زیبایی خاصی دارد.

کتاب هایی برای شناخت بیشتر هنر خاتم:

۱-هنر خاتم سازی در ایران نویسنده: دلشاد طهوری ناشر: سروش سال نشر: ۱۳۶۵

۲- هنر خاتم نویسنده: غلامرضا روزی طلب و ناهید جلالی ویراستار زهرا رهنورد ناشر: سمت سال نشر: ۱۳۸۲

۳-هنر خاتم کاری نویسنده: هاجر انتظاری شغل آبادی، ویراستار: هوشنگ فرزان نشر انتشارات جهاد دانشگاهی سال نشر: ۱۳۸۹

درآمد خاتم کاری

یکی از مهم ترین فاکتور هایی است که پیرامون این رشته هنری، مورد بررسی قرار می گیرد. بر اساس گزارش سازمان صنایع دستی حدود ۳ هزار نفر در رشته خاتم کاری فعالیت دارند. درآمد خاتم کاری به میزانی است که می توان این رشته را به عنوان شغل اصلی انتخاب کرد. اما یکی از مهم ترین معضلات درباره در آمد خاتم کاری این است که آموزش های لازم برای هنرجویان این رشته وجود ندارد. توجه داشته باشید که اگر قصد دارید خاتم کاری را به عنوان شغل انتخاب کنید. بایستی حداقل ۲ سال وقت بگذارید و به آموزش مشغول شوید ولی حتی پس از ۶ ماه آموزش می توانید در سطوح پایین تر، مشغول کار شوید و درآمد کافی داشته باشید. همان طور که می دانید خاتم کاری هنری است در بین ایرانیان محبوب بوده و همواره کسانی که به این حرفه مشغول هستند از میزان فروش محصولات خود رضایت دارند. همچنین فعالان در زمینه صادرات صنایع دستی بر این باور هستند که با حمایت های دولت، صادرات خاتم کاری می تواند تا ۲۰ درصد، افزایش پیدا کند.

مانند تمام صنایع دستی و آثار هنری، قیمت محصولات خاتم کاری به کیفیت و ظرافت آن، ارتباط دارد. کار هایی که با دقت بیشتری خلق شده اند، وقت بیشتری از هنرمند می گیرند و به مواد اولیه با کیفیت تری نیاز دارند و بدیهی است که قیمت آن بالا تر باشد. بسیاری از استادان خاتم کاری، شهر شیراز را خاستگاه این هنر می دانند. با این حال مرکز فروش آثار خاتم کاری، بازار ها و فروشگاه های واقع در میدان نقش جهان می باشد. برای تولید این محصولات، ابتدا ورقه های خاتم ایجاد شده و بر سطح شی مورد نظر چسبانده می شوند. زیر ساخت خاتم عموما از جنس چوب بوده ولی گاهی بر روی ظروف مسی هم پیاده سازی می شود. تولید کنندگان و صادر کنندگان آثار خاتم کاری، اعتقاد دارند که حداقل ۲۰ درصد از این آثار هنری به خارج از کشور، صادر می شوند.