تذهیب

تذهیب

هنر تذهیب چیست؟

تذهیب کلمه ای عربی است. این کلمه از ریشه ذَهَب به معنای طلا و زر مشتق شده و به معنی آن زرنگار كردن، زراندود كردن، زرگرفتن، زركاری و طلاكاری کردن است. هنر تذهیب ، هنر آراستن وزیبا سازی صفحات کتاب است. در این هنر با استفاده از نقش ها و طرح های زیبا و رنگارنگ، اسلیمی ، ختایی ( ختایی یا خطائی ممکن است از خط گرفته شده باشد ویا منسوب به شهر ختن باشد. واز جمله نقشهایی اساسی هنرهای تزئنی ایرانی است که از ترکیب گل وغنچه وبرگ پدید می آید. وهرگردش موزون ان را یک بند می خوانند. برخی منشا این گل را شهر ختن کشور چین می دانند. وعنوان ختائی را از همین نام گرفته اند وگروهی دیگر به واسطه عدم تطابق این طرح ها را با طبیعت ان ها را خطایی (ناشی از سهو وخطا) دانسته اند. لیکن با توجه به تاثیر پذیری هنر نقاشی ایران از هنر چین ومقام ومنزلت شهر ختا یا ختن در ادبیات فارسی وشباهت این طرح ها به نقشه های تزیئنی چینی و نسبت دادن ان ها به ختن بی مناسب نخواهد بود. و در تعریفی دیگر طرح ختایی را مشتمل بر نقش گل ها و ساقه وبرگهای می دانند که نمونه ان ها در طبیعت نیست لیکن ان ها را می توان با الهام وگرده برداری از گلهای مختلف وتلفیق آن ها با یکدیگر پدید آورد.) و به ویژه با استفاده از رنگ طلا به زیبا سازی صفحات کتاب ها می پردازند. هنر تذهیب یکی ازشاخه های هنر نگارگری ایرانی است .


هنر تذهیب و نگارگری شامل استفاده از کلیه اصول طراحی نقوش ایرانی اسلامی که به آن ها نقوش اسلیمی نیز می گویند است این نقوش با استفاده از رنگهای مانند آبرنگ ، گواش ، اکریلیک ، رنگ طلا و نقره روی مقواهایی با جنس خاص به اجرا در می آیند .

width=265

تاریخچه هنر تذهیب

پیشینه هنر تذهیب در ایران به دوران ساسانیان می رسد. پس از ورود دین مبین اسلام به کشور ایران، این هنر به خدمت حكومت های اسلامی درآمد و از آن پس در زمره هنرهای اسلامی قرار گرفت.در دوره سلجوقیان هنرمندان با گرایشات دینی اقدام به تزئین قران و سایر کتب مذهبی با استفاده از این هنر کردند. اوج شکوفایی این هنر در عصر تیموریان بود .در این دوره هنرمندان تذهیب کار از سراسر ایران فراخوانده شدند و حسب الامر دولت در كتابخانه های مهم پایتخت مشغول به تذهیب کاری و آراستن کتاب های باا رزش دینی، علمی، و ادبی شدند . بسیاری از آثار برجسته و ارزشمند به جا مانده از این هنر مربوط به دوره تیموریان است . پس ازاین دوره و با شروه حکومت صفویا ن هنر تذهیب وارد دوران رکود خود شد و دردوران افشاریان ، زندیان ، و قاجاریان نیز تحول چشمگیر در حوزه این هنر به وجود نیامد . اما بقا ی این هنر مدیون تلاش برخی هنرمندان دلسوز در این عرصه است . انواع تذهیب هنر تذهیب به دو نوع مختلف تقسیم می شود : تذهیب شانه ای و تذهیب معرق تذهیب شانه ای بر روی کاغذ ابری انجام می شود و ابداع کننده آن ابوطالب مدرس از هنرمندان دوره قاجار بوده است . تذهیب معرق بر روی کاغذهای ضخیم و مخصوصی انجام می شد و ابداع آن به دوره صفویان بر می گردد .

هنر تذهیب ایران در جهان منحصر به فرد است. در اروپا، به نوعی از آذین و آرایش تذهیب می گویند و گاهی تذهیب ایرانی را با آن مقایسه می كنند؛ اما تذهیب اروپایی با تذهیب ایرانی تفاوت اساسی دارد. طرح های تذهیب اروپایی از ساقه های مو و برگ های رنگین تشكیل شده و گاه نیز از اشكال پرندگان، حیوان ها، صورت های مختلف انسان، و مناظر طبیعی استفاده می شود.

تذهیب در دوره های گوناگون بیانگر روحیات، حالات، و حتی اوضاع اجتماعی است. تذهیب های قرن چهارم، ساده و بی پیرایه؛ سده های پنجم و ششم، متین و منسجم؛ قرن هشتم، نیرومند و پر شكوه؛ و سده های نهم و دهم، ظریف و تجملی بوده اند. در قرون اولیه دوران اسلامی، خطاطان خود کار تذهیب را به عهده داشته اند ولی به تدریج تقسیم کار بین هنرمندان متداول و مرسوم شد. از قرن ششم به بعد تزئین و تذهیب قرآن ها با روشی که در دوره های قبل به کار برده می شد فاصله گرفت. تزئینات از سادگی خارج شد و نقوش هندسی جای خود را به طرح های شاخ و برگ دار داده اند این گلبرگ های به هم پیچیده انسان را به یاد نقوش سلجوقی که بر روی مساجد این دوره در اصفهان و قزوین و اردستان بنا شده اند می اندازد.

در اواخر قرن هفتم و اوائل سده هشتم هجری شهر تبریز یکی از مراکز مهم برای تشویق و پرورش هنرمندان به شمار می رفت و این امر موجبات توسعه و تکامل فن نقاشی و تذهیب را فراهم ساخت، به خصوص در اوایل قرن هشتم به همت و سعی خواجه رشید الدین که بانی ربع رشیدی در نزدیکی شهر تبریز است توجه بیشتری برای کتابت قرآن و کتاب ها و آرایش و تذهیب آنها شد و در نتیجه مکتب جدیدی که به مکتب تبریز معروف است، به وجود آمد که در هنر نقاشی و فن تذهیب دوره های بعد تأثیر زیادی داشته است.

از تغییراتی که در طرز تذهیب و آرایش قرآن و کتاب در این دوره به وجود آمد، استفاده از اشکال هشت گوش و ستاره دوازده پر به صورت مرکب یا مجزا از هم بر سر لوح ها و نیز ستاره های آبی رنگ و گل های پرپر کوچک برای تزئین است.

دوره سلجوقی مذهبان، انواع وسایل و آلات خود را مزین به تذهیب می کردند. در ادامه در دوره تیموری این هنر به اوج والایی خود رسید و زیباترین آثار تذهیب به وجود آمد. دوره تیموری از دوره های بسیار مهم و پررونق و اعلای هنر مذهّب کاری است. سلاطین تیموری همگی مشوق هنر کتاب نویسی بوده اند که بزرگ ترین و مهم ترین آنها بای سنقر میرزا پسر شاهرخ بوده است. این شاهزاده علاوه بر اینکه خود به شخصه مردی هنرمند و بهره مند از فنون کتابت ، خط ، تذهیب و نقاشی بود، جمع کثیری از هنرمندان که از سراسر امپراتوری تیموری گرد آورده اند که در دربار و دارالعلم و کتابخانه ای که در هرات بنیاد نهاده بود می زیستند. در این زمان هنرمندان توجه زیادی به ترسیم اشکال، نباتات، گل ها، مناظر طبیعی و گاهی اشکال پرندگان کرده اند. قرآن های این دوره مخصوصاً آنها که برای شاهرخ و بایسنقر میرزا فراهم شده در زمره زیباترین تذهیب کاری هاست.

در عصر صفوی، تذهیب به همراه نقاشی و خط در خدمت هنر کتاب آرایی قرار گرفت و آثار گرانبهایی خلق شد. بطوریکه هم اکنون در زمره برترین آثار فرهنگی و هنری، در تمام موزه های دنیا خودنمایی می کند. تذهیب کاری و نقاشی با طلا در دوره صفویه ترقی کرد. بسیاری از نسخ باقیمانده از این زمان حاشیه بزرگی دارد که مناظر طبیعی، اشکال انسان و حیوان بر آن نقاشی شده و رنگ طلایی، سبز و زرد در آنها به کار رفته است. البته در اواخر دوره صفویه این هنر رو به افول نهاد.

در دوره های بعد، افشاریه، زند و قاجار، این هنر با حرکتی کند به حیات خود ادامه داد و به همت هنرمندان سخت کوش زنده نگه داشته شد. تنها در ایران است که تذهیب به این شکل، با این نظم و با این هندسه دیده شده است. کارهای مشابهی که عرب ها و چینیان انجام داده اند در مقابل آثار ایرانی بسیار ضعیف جلوه می کند.

width=250

تعریف

الذهب به معنای طلا است و تذهیب در لغت به معنی زر اندود کردن و طلا کاری می باشد و به نقوش منظمی گفته می شود که با طلا کشیده و با رنگ مشکی قلم گیری شده باشد و در آن رنگ دیگری به کار نرفته و یا خیلی کم بکار رقته باشد. ممکن است طلایی که در تذهیب به کار می رود دارای رنگ های گوناگونی باشد ، به طوری که در کنار طلا از نقره و مس و برنز استفاده شود آنوقت رنگ آن زرد و سبز و سرخ جلوه می کند. اما این بدان معنا نیست که در تذهیب از رنگ دیگر هم استفاده می شده است زیرا اگر غیر از طلا از رنگ دیگری همچون شنگرف ، زنگار و ... استفاده شود به آن ترصیع گفته می شود.امروزه اکثر تذهیب های رایج مرصع است.

به هر حال تذهیب را می توان مجموعه ای از نقش های بدیع و زیبا دانست که نقاشان و مذهبان برای هرچه زیباتر کردن کتاب های مذهبی ، علمی ، فرهنگی ، تاریخی ، دیوان اشعار ، جُنگ های هنری و قطعه های زیبای خط به کار می برند. از این هنر می توان هم به طور مستقل و هم با مینیاتور ، گل و مرغ ، خطوط خوشنویسی ، کاشی کاری ، قلمزنی ، منبت کاری و خاتم کاری استفاده کرد.

در مكتب های مختلف تذهیب ، نوع و كاربرد رنگ ها و نیز نحوه استقرار نقوش و تنظیم آنها دارای تفاوت هایی است. به طور مثال، در مكتب بخارا از رنگ های زنگار، شنگرف، سرنج و سیاه استفاده می شود و حال آنكه در دیگر مكاتب این رنگ ها كاربرد كمتری داشته اند.

بعضی از معروف ترین واژه ها و اصطلاحاتِ به کار برده شده در هنر تذهیب عبارتند از : اسلیمی ، افشان ، افشانگر ، ، بوم ، پیشانی ، تاج ، تحریر ، تُرَنج ، تشعیر ، ته ترنج ، جدول ، جدول سازی ، حاشیه ، حلزر ، حلّكار ، حلّ نقره ، خُتایی ، رنگیزه ، ریوَند ، زركوب ، سرترنج ، سرلوح ، شَرَفه ، شَمسه ، طلااندازی ، كتیبه ، كمند ، گرفت و گیر ، گره ، لچكی ، مجلس آرایی ، نشان و نیم ترنج.

مهمترین مشکلات تذهیب کاران، گرانی و مسائل مورد نیاز کار است که می بایست با توجه به اهمیت این هنر ، تسهیلاتی فراهم شود. اگر قصد اشاعه آن را داشته باشیم، ایجاد شرایط برای تهیه آسانتر وسایل کار ، بسیار مهم و ضروری است، وگرنه به دلیل همین گرانی ، بسیاری از هنرجویان به سمت این هنر نخواهند آمد.

width=225

آموزش هنر تذهیب

در این بخش به آموزش گام به گام این هنرخواهیم پرداخت . اولین قدم برای آموزش هنر تذهیب تهیه تجهیزات و مواد مورد نیاز است (مداد کم رنگ ، کاغذ پوستی، قلمو ، پالت ، رنگ وغیره). پس از تهیه ابزار و وسایل مورد نیاز برای شروع کار تذهیب،اولین قدم رسم کادراست ، رسم کادر محدوده کار را تعیین می نماید . در مرحله بعد به طراحی طرح اولیه روی یک کاغذ پوستی می پردازیم ، به منظور افزایش دقت و سرعت در کار می توان یک چهارم طرح مورد نظر را طراحی و سپس بوسیله تا زدن کاغذ نقش طراحی شده را به سه قسمت دیگر انتقال داد . در مرحله بعد نقش طراحی شده را به صفحه اصلی انتقال می دهیم . برای انتقال طرح به صفحه اصلی از مداد بسیار کمرنگ استفاده می کنیم و پس از انتقال طرح به صفحه اصلی به وسیله دستمال تا حد ممکن آثار مداد را از صفحه پاک کرده زیرا آثار مداد بر صفحه مانع چسبیدن طلا بر سطح صفحه مورد نظر خواهد شد . مرحله بعدی رنگ کردن قسمت های مورد نظر با ورقه یا ذرات طلا است . در گذشته ابتدا با استفاده از ضربه زدن برقطعات طلا ، ورق های طلا درست می کردند و در مرحله بعد با وارد کردن ضربه به ورق های طلا آن را به ذرات طلا تبدیل می کردند و برای ایجاد خاصیت چسبندگی این ذرات را با عسل ، صمغ یا سیریش مخلوط کرده و در نهایت برای رنگ کردن قسمت های مورد نظر از آن استفاده می کردند. با پیشرفت تکنولوژی و تولید دفترچه هایی با ورق های طلا تنها مرحله حل کردن ذرات طلا در عسل ، صمغ یا سیریش بوسیله دست انجام می شود . نکته مهم در استفاده از این رنگ هم زدن آن قبل از استفاده است زیرا با توجه به سنگین بودن وزن طلا و سرعت ته نشین شدن آن در در صورت هم نزدن رنگ از یک نواختی مورد نیاز برخوردار نخواهد بود . پس از رنگ کردن قسمت های مورد نظر با طلا با استفاده از یک سنگ عقیق کار را اصطلاحا نقره کاری ( منظور کشیدن سنگ عقیق بر روی قسمت های رنگ شده با طلا به منظور براق سازی رنگ است ) می کنیم .

مرحله بعدی انتقال طرح روی مقوای اصلی است

. دراین مرحله ابتدا به منظور زیرسازی و افزایش استحکام مقوای مورد نظر با استفاده از خمیر نشاسته منافذ موجود در بافت مقوا را از بین خواهیم برد .رو ش کار به این صورت است که پس از مخلوط کردن پودر نشاسته با آب با استفاده از یک دستمال به مقدار مورد نیاز از خمیر را در دفعات متعدد روی سطح مقوا می کشیم . ای عمل با عث پر شدن منافذ موجود در سطح مقوا شده و علاوه افرایش میزان استحکام مقوا در صیقلی شدن سطح هم تاثیر به سزایی دارد .برای داشتم زمینه رنگی می توان به جای آب در تهیه خمیر نشاسته از چایی ، گل گاو زبان و غیره استفاده کرد .در صورتی که مقوا در اثر رطوبت خمیر انحنا پیدا کرد زمانی رطوبت آن کم شد با استفاده از اعمال فشاربوسیله یک جسم سنگین مانند کتاب مقوا را صاف می کنیم . پس از آماده سازی مقوا طرح آماده را که قسمت های مورد نظر آن را با طلا رنگ کرده ایم روی این صفحه انتقال می دهیم که به این عمل اصطلاحا برگردان می گویند .

پس از انتقال طرح و قسمت های طلاکاری شده رو مقوای زیر سازی شده نوبت به رنگ آمیزی گل ها و سایر طرح های اطراف قسمت های طلاکاری شده می رسد . برای این کار استفاده از رنگ هایی که پوشش مناسبی دارند استفاده می کنیم . تنوع رنگ در این مرحله بسیار حایز اهمیت است . استفاده از سایه روشن و ترکیب رنگ های گرم و سرد جلوه بسیار زیبایی به کار خواهد داد . پس از اتمام کار تا زمان خشک شدن صبر کنید و سپس نوبت به قاب گرفتن اثر می رسد . در این مرحله با استفاده از یک حاشیه با ضخامتی حدود دو تا سه میلی متر مانع تماس مستقیم شیشه قاب با شوید ، در نتیجه تماس شیشه با سطح کار نمیتواند در گذر زمان منجر به کاهش کیفیت کار شود و اثر هنری شما سالیان سال با همان کیفیت اولیه محفوظ خواهد ماند . دوره های آموزشی هنر تذهیب در گذر زمان بسیاری از هنرهای قدیمی و اصیل مورد هجوم هنرهای مدرن قرار گرفته اند و به دست فراموشی سپرده شده اند . اما در سال های اخیر با تلاش و کوشش گروهی از هنرمندان دلسوز برخی از این هنرها جانی دوباره گرفه اند. از سوی دیگر با توجه به رونق صنعت گردشگری در سراسر دنیا بسیاری از هنرهای دستی اصیل مورد توجه گردشگران قرار گفته اند و بازار خوبی پیدا کرده اند. هنر تذهیب یکی از هنر هایی است که درسال های اخیر مورد توجه بسیاری از اهالی هنر و گردشگران قرار گرفته است . به همین دلیل در سالهای اخیر دوره های آموزشی هنز تذهیب مورد توجه علاقه مندان هنر قرارگرفته است و در همین راستا بسیاری از مراکز آموزشی هنری اقدام به برگزاری دوره های آموزش تذهیب نموده اند . یکی از مراکز معتبر مرکز آموزش مجازی پارس است . این مرکز با ارائه بسته های آموزشی هنر تذهیب علاقه مندان را در راستای رسیدن به اهدافشان یاری می نماید. علاقه مندان پس از گذراندن این دوره آموزشی مدرک معتبر دوره آموزشی تذهیب را از مرکز آموزش مجازی پارس دریافت خواهند کرد .

ابزار و وسایل کار

مداد ، کاغذ یا مقوا ، پرگار ، انواع ترلینگ ، ورقه طلا (امروزه به دلیل مقرون به صرفه نبودن طلا ، از طلای فرنگی ، اكلیل و انواع گواش های طلایی استفاده می شود) ، رنگ ، قلم مو ، پالت رنگ

مراحل اجرای تذهیب :

        طراحی و انتقال قلم گیری کمرنگ طلا اندازی قلمگیری مشکی رنگ زمینه شرفه و جدول کشی پرداز

        ابتدا برای اجرای طرح ، فضاسازی می کنیم. این فضاسازی با توجه به موضوع کار صورت می گیرد. سپس کوچکترین واحد هندسه نقوش را طراحی می کنیم. این واحد کوچک تکراری از دو جز اسلیمی و ختایی تشکیل شده که به صورت دو گردش حلزونی مستقل از هم ، اما در کنار هم قرار می گیرند. هنگامی که یک واگیره از این اشکال طرحی گردید ، در یک چهارم و یک دوم طرح نیز تکرار می گردد. سپس آن را بر روی بوم مورد نظر انتقال می دهیم. (کاغذ یا مقوایی که طرح بر روی آن اجرا می شود از پیش آهار زده و مهره می کشند تا برای این کار آماده شود و رنگ و طلا را کاملا به خود بگیرد و قلم گیری بر روی آن آسان تر شود. بعد از انتقال طرح ، باید خیلی کمرنگ قلمگیری کنیم و به طلاگذاری بپردازیم. سپس نوبت به قلم گیری مشکی است که از مراحل مهم کار تذهیب می باشد و باید با قلم موی مخصوص و مرکب مشکی انجام شود. پس از این کار رنگ های زمینه را بر روی کار پیاده می کنیم.
        شرفه ها خطوط نازکی هستند که فضای بیرونی کار را به فضای داخل آن متصل می کنند. این خطوط از فضای رنگی شروع می شوند و چشم بیننده را به سفیدی انتهای کاغذ می برند و تعادلی بین کار و کادر کاغذ ایجاد می کنند. معمولا از رانگ اصلی متن یا رنگ مشکی برای شرفه استفاده می شود . پرداز گل ها نیز با آبرنگ انجام شده و باعث تیرگی متعادل گل ها می گردد. سرانجام با توجه به فضای داخلی کادر به جدول کشی و گره اندازی می پردازیم.

        در ادامه به برخی از سرفصل های دوره آموزشی هنر تذهیب اشاره خواهیم کرد :

        آشنایی با پیشنه و تاریخچه هنر تذهیب

        آشنایی با اصول اولیه هنر تذهیب

        آشنایی با انواع تدهیب بررسی تذهیب در ایران

        چگونگی رسم فضاهای تذهیب

        شیئه تلفیق نقوش اسلیمی

        آشنایی با بسترهای مناسب تذهیب و استفاده از این بسترها

        آموزش ترسیم و طراحی نقوش اسلیمی

        انتقال طرح یا طرح افکنی

        قلم گیری طرح ها

        آشنایی با انواع مکتب ها در هنر تذهیب

        ویژگیهای اصلی تذهیب

        تذهیب و تشعیر

        آشنایی با نگارگری اسلامی

        خوشنویسی و تذهیب

        دوره شکوفایی هنر تذهیب

        شکوفایی هنر تذهیب از قرون اولیه دوران اسلامی آغاز میشود درست به همان اندازه که به هنر خوشنویسی توجه می شد هنر تذهیب نیز مورد علاقه هنردوستان قرارمی گرفت تا جائی که در نقاط مختلف ایران به خصوص در خراسان، مراکزی جهت تعلیم و پرورش علاقه مندان به این رشته هنری به وجود آمد و این مراکز باعث شد که هنر تذهیب به عنوان یک رشته هنری مستقل باشد . همچنین باعث گردید که هنر تذهیب جایگاهی خاص برای خود به وجود آورد.

        در گذشته خطاطان، تذهیب آثارشان را خود انجام می دادند ولی به تدریج نقوش تذهیب جایگاه مستقل خود را به دست آورد و خطاطان و خوشنویسان خط خود را می نوشتند و آثار خود را برای مزین کردن به هنرمند تذهیب کار می دادند.

        از قرن ششم به بعد هنر تذهیب غیر از نقوش اسلیمی ، طرح هایی از شاخ و برگ و گل ( نقوش ختایی) اضافه گردید که با حضور این نقوش، فصل تازه ای در هنر تذهیب به وجود آمد و از این گلبرگ های به هم پیچیده در دوران سلجوقی برای تزیین مساجدی که در اصفهان و قزوین و اردستان بنا شده اند استفاده گردیده است.

        در اوائل سده هشتم هجری شهر تبریز یکی از مراکز مهم برای تشویق و پرورش هنرمندان به شمار می رفت و این امر موجبات توسعه و تکامل فن نقاشی و تذهیب را فراهم ساخت، به خصوص در اوائل قرن هشتم به همت و سعی خواجه رشید الدین که بانی ربع رشیدی در نزدیکی شهر تبریز است توجه بیشتری برای کتابت قرآن با استفاده از هنرتذهیب توجه بیشتری می شود که نتیجه آن ایجاد مکتب جدیدی به نام مکتب تبریز می باشد، که درهنر نقاشی و شیوه هنر تذهیب تاثیر به سزایی گذاشته است.

        از تغییراتی که در شیوه اجرای هنر تذهیب و استفاده آن در تزئین قرآن و کتابت در این دوره به وجود آمد، استفاده از اشکال هشت گوش و ستاره دوازده پر به صورت مرکب یا مجزا از هم در سر لوح ها مشاهده می شود و نیز ستاره های آبی رنگ و گل های پرپر کوچک برای تزئین دیده می شوند. سر سوره ها نسبتاً پهن و با خط کوفی روی زمینه لاجوردی با شاخ و برگ های درشت نقاشی شده است. در حواشی قرآن نیز گاهی نقش تزئینی از طرح های اسلیمی دیده می شود که از حیث رنگ آمیزی بسیار جالب است. علاوه بر طلا ( پرتقالی و لیمویی) از رنگهای دیگری چون لاجوردی، شنجرف ، سبز، قرمز و آبی ، نیز استفاده می شده است.

        دوره تیموری از دوره های بسیار مهم و پررونق و اعلای هنر مذهّب کاری است. سلاطین تیموری همه مشوق هنر کتاب نویسی بودند که بزرگ ترین و مهم ترین این سلاطین بایسنقر میرزا پسر شاهرخ بوده است. این شاهزاده علاوه بر اینکه خود به شخصه مردی هنرمند و بهره مند از فنون و هنر کتابت و خط و تذهیب و نقاشی بود، جمع کثیری از هنرمندان را از سراسر امپراتوری تیموری گرد هم آورد و در کتابخانه ای که در هرات بنیاد نهاده بود این هنرمندان را مستقر و ایشان نیز به خلق آثار هنری مشغول بودند. در هرات کاغذ سازی، خطاطی، تذهیب کاری، صحافی، رنگ سابی، نقاشی و امثال این قبیل هنرها از اهمیت بالایی برخوردار بودند. کتابهای باقیمانده در این شهر هنرپرور نفیس ترین و زیباترین کتاب هایی است که تاکنون برجای مانده است و همچنین در قرآن های این دوره مخصوصاً آن آثاری که برای شاهرخ و بایسنقر میرزا فراهم شده در زمره زیباترین تذهیب کاری هاست.

        طلا و لاجورد یکی از عوامل اصلی کار آن ها بوده و در همه حال برای آرایش و تذهیب نمودن کتاب و قرآن از آن ها استفاده می شده است.

        width=225

        آغاز دوران تشعیر

        زمان تیموریان دوره اضافه شدن نقوش تشعیر به هنر تذهیب می باشد با اشکال مختلف نظیر: چهره انسان، گیاهان، مناظر طبیعی، پرندگان و حیوانات دیده می شود نبرد بین حیوانات در حاشیه این تذهیب کاری ها جلوه های زیبا و داستانی را نشان می دهد.

        این هنر در زمان صفویه نیز به روند تکامل خود ادامه می دهد و در این زمان زمینه های این هنر معمولاً آبی رنگ است و تقسیم ها کوچکتر و به رنگ طلایی و نقره ای دیده می شوندهمراه با طرح های تزئینی به رنگ سفید، زرد، سرخ، آبی و سبز . تذهیب کاری و نقاشی با طلا در دوره صفویه ترقی شگرفی کرد و بسیاری از نسخ باقی مانده از این زمان حاشیه های بزرگی دارند که مناظر طبیعی، اشکال مختلف انسان و حیوان بر آن نقاشی شده و رنگ های طلایی، سبز و زرد در آن ها به کار رفته است.

        روش کار در نگارگری شامل مراحل زیر است:

        ۱. طراحی: در ابتدا طرح مورد نظر را روی کاغذ پوستی یا کالک با مداد رسم می کنیم.

        ۲. طرح اندازی: کاغذ پوستی یا کالک را روی مقوا یا کاغذ مورد نظر با چسب کاغذی می چسبانیم و بعد به وسیله مهره که بهتر است از سنگ عقیق باشد روی طرح می کشیم تا طرح روی کاغذ اصلی منتقل شود.

        ٣. قلم گیری قهوه ای: به وسیله قلم موی بسیار باریک که از موی گربه ساخته شده روی طرح مدادی را با خطوط بسیار ظریف و نازک می کشیم و بعد از اتمام کار تمام طرح اصلی را که با مداد است، با پاک کن پاک می کنیم.

        ۴. رنگ گذاری نگاره: تمام طرح را با رنگ های روحی یا جسمی رنگ آمیزی می کنیم.

        ۵. قلم گیری سیاه: بعد از اتمام رنگ گذاری تمام طرح را با قلم موی نازک و مرکب اصفهان (نوعی مرکب دست ساز سنتی مخصوص) قلم گیری می کنیم یعنی دور تا دور طرح را که هر کدام رنگ شده است با قلم موی نازک و مرکب می کشیم.

        ۶. ساخت وساز: یعنی سایه و روشن کردن طرح. در این مرحله به وسیله آبرنگ روی طرح پرداز می شود و با نوک قلم موی نازک روی طرح را با حالت نقطه نقطه بسیار ظریف و محو می کشیم و همان حالت سایه و روشن را ایجاد می کنیم. گفتنی است که این مرحله به صورت سلیقه ای صورت می گیرد و ضروری نیست.

        رنگ های مورد استفاده در نگارگری ایرانی به دو دسته تقسیم می شوند:

        ۱. رنگ های روحی که معمولاً نقوش ظریف و نازک کاری های مینیاتور با آن ساخته و پرداخته می شود، بازگوکننده ی احساسات رقیق و انسانی هنرمند بوده و از آن بیشتر برای تجسم بخشیدن به حالات درونی و بیان احساس هایی که ریشه در پاکی سرشت انسان دارد استفاده می شود.

        ۲. گونه ی دیگر رنگ هایی که در ساخت مینیاتور مورد استفاده قرار می گیرد رنگ های جسمی است. این نوع رنگ که از غلظت و ثبات بیشتری برخوردار است برای ساخت تابلوهای پر کار مصرف می شود و بازگوکننده ی آن دسته از خصوصیات و حالاتی است که در تضاد با احساسات لطیف و انسانی می باشد.

        تذهیب از جمله نقاشی های تزئینی است که از قرن ها پیش در ایران، به ویژه از دوران پارت ها و ساسانیان، و برخی از نقاط جهان، به ویژه در کتاب های مقدس و خصوصا در حواشی متون، به کار می رفته است. عناصر تصویری و اصلی تذهیب عبارت اند از: اسلیمی و ختایی. عناصر دیگری نیز این دو را تکمیل می کنند که ابرک، گره، فصّالی، ترنج، شمسه، شرفه، واگیره و لچکی نام دارند.

        ١. اسلیمی: شکل انتزاعی شده بزرگ است که بر اساس ضرورت ترکیبی در یک اثر با حالتی انعطافی به فرم های مختلف و متنوع همچون اسلیمی گل دار و دهن اژدر اجرا می شود.

        ۲. ختایی: مجموعه ای از فرم های گل و برگ و ساقه های آنهاست که به صورت

        ساده شده و انتزاعی فضای میان اسلیمی ها را ترکیب می کند.

        ۳. ابر (ابرک): حرکت اسلیمی ماری است که به صورت ابر اجرا می شود.

        ۴. گره: مجموعه طرح هایی از عناصر تذهیب است که به صورت زنجیره های متصل به هم می باشد. در واقع گره، محل اتصال دو یا چند فرم به یکدیگر است که درهم تنیده شده باشند.

        ۵. فصّالی: نوعی ترنج، اتصال و بست تصویری است که وقتی اسلیمی ها و ختایی ها از داخل یا روی یکدیگر می گذرند در آن ناحیه اجرا می شود.

        ۶. ترنج: شکل ترکیب یافته از عناصر تذهیت و محاط است که معمولا در ابتدای کتاب های خطی اجرا می شود و اغلب داخل آن را ختایی و اطراف آن را اسلیمی ها می پوشاندند. گاهی اوقات فرم کوچک دیگری در بالای ترنج اصلی قرار می گیرد که به آن سر ترنج می گویند. وقتی یک چهارم ترنج را در گوشه ی کادر اجرا شود، لچک ترنج نامیده می شود.

        ۷. شمسه: همان ترنج است که به صورت دایره یا چند ضلعی اجرا می شود و در واقع شکلی نمادین، انتزاعی و تزئینی از خورشید است.

        ۸. شرفه: فرم های ظریف است که مانند شعاع نور از محیط شمسه به بیرون کشیده می شود.

        ۹. واگیره: بخشی از دایره ی شمسه است که در واقع با تکرار آن شمسه شکل می گیرد.

        ۱۰. لچکی: شکلی است که در گوشه ی صفحه به صورت یک مثلث طراحی می شود.

        زیر ساخت ترکیب بندی تذهیب، عمدتا حرکت های متنوع و منظمی همچون حلزونی و دایره ای است که ریشه در نوعی ریاضیات دقیق دارد و هنرمند عناصر گوناگون ذکر شده را بر روی این زمینه ی ریاضی گونه استوار می سازد.

        مهم ترین روش های به کار رفته در تذهیب عبارت اند از: مرصع کاری و سنجاق نشان . مرصع کاری یعنی جواهر نشان کردن تذهیب و نقاشی و در روش سنجاق نشان، سوزن های بسیار ظریف حفره های مختلف منظمی در بخش های طلاکاری شده ی اثر ایجاد می کنند که به نوعی بافت بصری منجر می شود.

        تشعیر

        طراحی و رنگ آمیزی محدود (با یک یا دو رنگ) و قلم گیری طرح ها با نقوش سنتی (گیاهی، انسانی و حیوانی) با موضوع های مختلف برای پر کردن زمینه یا حاشیه را تشعیر می گویند. همچنین می توان گفت: تشعیر مجموعه نقوشی است که با استفاده از فرم های ساده و انتزاعی شده جانوران، انسان و گیاهان اجرا می شود و همچون تذهیب اغلب برای تزئین حواشی کتاب های نقاشی و خوشنویسی به کار می رود. نقوش تشعیر، نوعی رابط بین تذهیب و نقاشی مبتنی بر فرم است. بنابراین می توان گفت که تشعیر، شبکه ای تزئینی از نقوش مختلف است که شامل تذهیب نیز می شود.

        ویژگی مهم تشعیر، قلم گیری خاص آن است. هنرمند با مهارت، تندی و کندی خطوط نقش ها را به صورت روان و مشخص در اثر نمایان می سازد. در هنر تشعیر گاهی تنها با یک رنگ خطوط محیطی نقوش قلم گیری بارزی می شود و گاه متن نقوش را با همان رنگ به صورت ملایم رنگ آمیزی می کنند، همچنین در مواردی رنگ آمیزی نقوش با رنگی متفاوت انجام می شود. تشعیر را به صورت تخت و با بهره گیری از طرح هایی شامل موضوع های: مذهبی، حماسی، عرفانی و خیالی اجرا می کنند.

        تشعیر را نوعی تزئین نسخ خطی می دانند که در حاشیه با متن نسخ یا مرقعات و حاشیه ی آثار نگارگری به کار می رود و از گذشته های دور تاکنون در کتابت و کتاب آرایی و تزئین دارای جایگاه ارزشمندی بوده است. این هنر در حجاری ها، بر روی فلزات و ظروف به صورت قلمزنی و به روی بافته ها نیز کاربرد داشته است و نمونه های ارزنده ای از دوران کهن به جای مانده است. نقوش برجسته ی باقیمانده از آثار تاریخی تخت جمشید و اشکال متنوع در سنگ نبشته ها و دقت و مهارت در حجاری آنها، این اندیشه را قوت می بخشد که تشعیرسازان در زمان های مختلف، شناخت بی نظیری نسبت به طبیعت و کاربرد آن در هنرها داشته اند.

        هنر تشعیر را نمی توان به دوره ی خاصی نسبت داد زیرا پس از تسخیر ایران توسط اعراب مسلمان نیز هنر ناب ایرانی به نام هنر اسلامی پدیدار شد و دوره جدیدی در تاریخ هنری ایران به خصوص کتاب و کتاب آرایی به وجود آمد.

        در این هنر از خطوط تزئینی اسلیمی و گل و بته (ختایی) و نقش ها و یا تصاویر مختلفی شامل پرندگان افسانه ای همچون هما، شاهین، سیمرغ و پرندگان موجود و نیز جانورانی همچون شیر، پلنگ، آهو، غزال و برخی جانوران افسانه ای مانند اژدها استفاده می شود. مهم ترین نوع تشعیر گرفت وگیر نام دارد که درگیری حیوانات مختلف را در یک صفحه طراحی شده نشان می دهد و شامل دو یا چندین پرنده یا حیوانات دیگر می شود.

        تشعیر نیز مانند تذهیب از اولین قرون اسلامی برای تزئین سرآغاز فصول قرآن ها به کار برده می شد. ولی تشعیری که دارای تصاویر حیوانات است هرگز در حواشی قرآن به کار نمی رفت. این هنر در دوران تیموریان و صفویان به اوج خود رسید.

        رنگ هایی که در تشعیر به کار می رود محدود و عموماً به رنگ های متفاوت طلایی محدود می شود که گاهی با یک رنگ اخرایی یا مشتقات آن به کار می رود. ابزاری که در تشعیر استفاده می شود مانند ابزار تذهیب می باشد. در بسیاری موارد تشعیر و تذهیب مراحل نهایی ساخت یک اثر مینیاتوری است و با انجام آن، کار ساخت نگاره نیز به انجام می رسد.

        width=233


نظر کاربران