سبد بافی ارغوان بافی

سبد(Basket) از قدیمی ترین بافته های بشر است. از همان زمان كه بشربا تنیدن ساقه ها و شاخه های نازک درهم آشنا شد، سبدبافی(Basket weaving) نیز آغاز شد.در نقاط مختلف ایران بنا برطبیعت هر منطقه، از الیاف طبیعی آن برای بافت محصولات سبد استفاده می شود. در ایران از شاخه های ارغوان و در این اواخر از شاخه های بیدمشك استفاده می كنند. به همین علت به آن ارغوان بافی می گویند.درخت ارغوان در منطقه طرقبه فراوان است ارغوان بافان، الیاف ارغوان را در آب خیس می كنند تا خاصیت ارتجاعی پیدا كند و سپس اقدام به بافت تولیدات مختلف می كنند. تولیدات ارغوان بافی، دارای استحكام زیادی است و بافت آن نسبت به دیگر محصولات حصیری از قدمت بیشتری برخوردار می باشد و قبل از رواج پلاستیك، كاربرد و مصارف فراوانی داشته است. شست و شوی آن با آب و شوینده های معمولی امكان پذیر است و صدمه ای به آن وارد نمی كند، اما رطوبت مداوم ممكن است از دوام آن بكاهد ضمن این كه آتش باعث سوختن و از بین رفتن آن می شود.از تولیدات ارغوان بافی ییشتر به عنوان جای نان،آ بكش برای .برنج، شستن میوه و سبزی ، سبد میوه و گل استفاده می شود

width=400

سبد بافی یا مروار بافی

مرواربافی یکی از رشته های #صنایع دستی است که طی چند سال اخیر در استان گیلان رواج یافته است. مروار یک نوع چوب ترکه ای اسـت که از اطراف تهران ، کرج ، سولقان ، بهارِ همدان ، ملایر و مراغه تهیـه می شود .
البته تهیـه آن درمنـاطق دیگر نیز امکان پذیر بوده و حتـی در مناطـق جنـوبی کشور ( از جمله خوزستان ) نیز احتمالاً تولید آن رواج دارد . مرواربافان پس از تهیه ترکه از مناطق فوق آن را انبار نموده و به تدریج پس از گرفتن زوائد آن ، ترکه ها را از طول به سه یا چهار قسمت تقسیم نموده و آنها را در پاتیل های مخصوصی با آب می جوشانند و لایه رویی آن را می گیرند و پس از خشک شدن جهت بافتن از آنها استفاده می کنند .
مروار دارای ویژگی های خاص خود می باشد . رنگ آن زرد است و وقتی روغن جلا می خورد به رنگ طلایی در می آید . لازم به توضیح است که نوع نامرغوب آن بیشتر به رنگ سیاه و سبز می باشد . پس از بافتن مروار باید آنرا نزدیک به 48 ساعت در معرض آفتاب بگذارند و این کار بدین جهت انجام می گیرد که بر اثر تابش نور آفتاب به ترکه های مروار ، رنگ آنها روشن تر شده و به رنگ طلایی در می آید

بافت سبد کاهی در استان خراسان جنوبی ایران یکی از صنایع دستی است که به پَخَل بافی شهرت دارد.

پخل بافی در گویش محلی پَخَل، شِلمه، سفال و سُفله گندم نیز گفته می شود. در اکثر شهرستان های استان خراسان جنوبی به ویژه قاینات، سرایان، طبس و بشرویه که گندم کشت می شود، پخل بافی نیز انجام می شود که از تولیدات این هنر می توان انواع سبد، گلدان های تزیینی و زیرقابلمه ای اشاره کرد. این محصولات به طور معمول به صورت تک رنگ طلایی که همان رنگ طبیعی ساقه های گندم خشک شده و معمولاً بدون نقش است. در برخی از شهرستان ها تولیدات با نخ های پشمی رنگین که در حین بافت به دور ساقه ها می پیچند، نقش های ساده رنگارنگ در مجموعه های فرضی هندسی شکل (اغلب مثلثی) ایجاد می کنند. در فصل بهار که فصل برداشت گندم است این هنر بیشتر رونق دارد، اما در سایر فصول سال نیز در صورت در دسترس بودن ساقه گندم بافت آن انجام می گیرد. این مهارت در ۲۱ آبان ۹۶ در فهرست آثار معنوی ایران (ناملموس) به ثبت رسیده است

منطقه خراسان جنوبی، یکی از صنایع دستی مهم و پر ارزشی که با هزینه بسیار ناچیز ، ساخته هایی زیبا می آفریند ، سبدبافی است. مردم شهرستان بیرجند فعالیت عمده ای در این حرفه دارند. به طوری که در سال 1369 از حدود یکصد روستای استان خراسان بزرگ که به این رشته اشتغال داشته اند، 63 روستای آن در اطراف شهر بیرجند، خصوصاً کوهپایه های رشته کوه باقران قرار داشته است .

مواد اولیه این تولیدات، کاه و شاخه های نازک درختان سرخ بید و بیدمشک است. مردم زحمتکش این منطقه در زمستان ساقه های نازک را قبل از جوانه زدن از درخت جدا می کنند. شاخه های بیدمشک در زمستان مرغوب تر است ولی در طول سال قابل استفاده است.

به دلیل جمع آوری مواد اولیه در زمستان و کم کار بودن روستائیان ، سبد بافی در این فصل از رونق بیشتری برخوردار است. بافت سبد با استفاده از شاخه های نازک بهسفترک بافی و تهیه محصول با ساقه گندم به پخل بافی معروف است.

بیدمشک؛ مایه اصلی سفتوک

برای بافت سبد در بیرجند معمولاً از شاخه های نازک درخت استفاده می شود که بیشتر از چوببیدمشک و همچنین چوب سرخ بید است که بدون گل و میوه می باشد. سبدهای تهیه شده از بیدمشک، به زبان محلی به سبدهای سفترک سفتوک معروف است .

در تشریح مراحل کار سبد بافی می توان گفت؛ برای شروع بافت ابتدا شاخه های نازک مناسب بافت سبد را از درخت جدا کرده و متناسب با بلندی چوب ها از یکدیگر تفکیک شده ، سپس شاخ و برگ های ریز اطراف ترکه ها را می برند . اگر ترکه های چوب مرطوب و قابل انعطاف باشد می توان کار بافت سبد را شروع کرد. ولی در صورت خشک بودن ترکه ها، آنها را در حوضچه های آب قرار می دهند. اگر آب سرد باشد به مدت 15 روز در صورت گرم بودن یک هفته زمان کافی است تا ترکه ها آماده بافت شوند.

سافت های انتخاب شده برای کار را، مضربی از 4 در نظر گرفته و ترکه های چهارتایی را با هم جفت کرده به صورت 2 دسته عمود بر روی یکدیگر قرار می گیرند . سافت های سوار شده روی هم را تو می نامند که در واقع حکم تیرکی در مروار بافی را دارد. پس از آن بافت با دو ترکه بافتنی نامیده می شود ، آغاز می گردد.

در ابتدا برای اینکه توهای سوار بر هم از حالت اولیه خارج نشوند بافتنی را تا زده و چهار ترکه بین آن قرار می گیرد( دو بافتنی روی 4 ترکه ، 2 بافتنی زیر 4 ترکه) و به صورت 4 تا زیر 4 تا رو از چهار طرف یک یا دو بار عبور داده ، سپس هر بافتنی به روش یکی زیر یکی رو دور تا دور مربع تشکیل شده ، بافته می شود.

در هر جایی که سافت بافتنی تمام شد دوباره سافت جدیدی از جای بافت قبلی عبور داده شده و بافت ادامه می یابد.

در صورت تمام شدن طول تو می توان سافت جدیدی جایگزین کرد. گاهی اوقات برای بزرگ تر کردن دور بافت می توان در حین بافت به تعداد توها نیز اضافه کرده که در واقع این مرحله از کار شبیه بافت شعاعی در بامبو بافی است.

هنگام بافت سبدهایی که حالت گود دارند، جهت گودی دادن به بافت، تو را با دست خم کرده و سافت بافتنی را زیر دست حالت داده و از لابلای توها عبور می دهند. با تکرار این عمل به بافت، حالت کفی و دیواره داده می شود.

سبدهای سبز مقاوم تر از سبدهای قرمز

مرحله بعد مرحله اصلاح سبد است. بعد از اینکه بافت سبد به اتمام رسید، نیاز است سر سافت های اضافی اطراف سبد که از بافت بیرون قرار گرفته بوسیله کارد، برش داده شوند. بدین صورت بدنه سبد حالت هموار و یکنواخت تری به خود می گیرد.

سبدهای بافته شده با بید مشک سبز رنگ بوده و از مقاومت بیشتری نسبت به سبدهای قرمز رنگ سرخ بید برخوردار است.

گاهی برای زیباتر شدن محصول، پوسته روی سافت سرخ بید را می کنند تا در بافت ایجاد نقش شود و همچنین با به کار بردن سرخ بید در زمینه بید مشک نیز ایجاد نقش های مشابه می کنند.

تگیج سبدی مناسب برای آبکش کردن برنج

شولگ(Shoolg) کواره(Cavare) کالبز (Calbez) و تگیج(Tagej) از مهمترین محصولات سفترک هستند. شیوه بافت در تمام محصولات ذکر شده یکی بوده تنها دلیل متمایز کردن سبدها از هم ، نوع کاربرد و شکل ظاهری سبد است.

شولگ؛ نوعی سبد گرد دارای دیواره ای بلند ، که در قسمت دهانه تنگ می شود. پس از بافت سبد، با نخ های کلفت دسته ای به دو طرف آن تعبیه می کنند تا بتوان آن را آویزان کرد. این محصول با دیواره کوتاه نیز بافته می شود و برای نگه داشتن کشک محلی مورد استفاده قرار می گیرد. نوعی از این سبد بین درویشان رواج دارد که کژکول - کشکول نامیده می شود.

کواره؛ سبد مستطیل شکل ته گودی که در گذشته، به دو طرف بارکش وصل کرده و محصولاتی مانند انگور با آن حمل می کرده اند.

کالبزکالَک بِز؛ سبدهای گرد نسبتاً بزرگ، دارای بافتی درشت که فواصل باز بین سافت ها بیشتر بوده و این نوع سبد جهت نگهداری قوزه پنبه کاربرد داشته است .

تگیج تختک؛ سبدهای تخت بزرگی که کمی محدب است و جهت آبکش کردن برنج مورد استفاده قرار می گیرد. بافت سبد باید ریز و از سافت های نازک مینا باشد، زیرا سافت بید مشک کمی تلخ است و تلخی خود را به برنج پس می دهد. از این محصول برای خشک کردن برگ زردآلو، کشک محلی از نوع خیلی کوچک آن برای سبد سبزی استفاده می کنند.

همچنین نوعی تگیج گرد کاملاً مسطح نیز بافته می شود که به عنوان دمی به کار می برند. برای بافت تگیج برای مواردی غیر از آبکش برنج از سافت بید مشک نیز استفاده می شود.

روستاهای حاشیه کوه باقران مرکز بافت سبد در خراسان جنوبی

از مهمترین مراکز بافت سبد در استان خراسان جنوبی می توان به شهر خوسف و روستاهای تابعه، شهرستان قاینات، شهرستان نهبندان و بویژه روستای دهسلم، شهرستان بیرجند و روستاهای حاشیه رشته کوه باقران از قبیل نوک، کوچ، چهارده، خراشاد، یشت، رزگ، ملک آباد، مزگ و برخی روستاهای شهرستان سربیشه از قبیل کاهی اشاره کرد. به طور کل رشته سبد بافی به دلیل نیاز به بیدمشک بادامشک که یک درخت کوهی است در بیشتر روستاهای کوهپایه ای استان به صورت فعال یا نیمه فعال به حیات خود ادامه می دهد.

width=300

تاریخچه

مروار بافی هنر صنعت بومی ایران است. مروار نوعی ترکه خود روی می باشد که در مناطق مختلف شمالی و مرکزی ایران می روید و برای بافت لوازم مختلف بسیار مناسب است. از اینرو می توان گفت مروار بافی سابقه ای دیرینه دارد و همواره با زندگی مردمان این مناطق همراه بوده است. اما بدلیل اینکه مروار در مقابل عوامل محیطی مانند رطوبت ، نور خورشید ، آتش و ... مقاوم نمی باشد، آثاری از گذشته برجای نمانده و از تاریخ دقیق وجود این هنر در ایران اطلاعی در دست نیست.

محصولات مرواربافی

انواع سبد گرد کوچک و بزرگ ، سبد بیضی کوچک و بزرگ ، سبد قایقی کوچک و بزرگ ، کاسه در اندازه های مختلف ، سبد کشکولی ، سبد میوه ، سبد پنجره ای ، ساک پیک نیک ، سبد دو طبقه ، سبد سه طبقه ، جای لباس ، جای بچه ، جای روزنامه ، انواع لوستر ، انواع شکلات خوری ، جای سوزن و نخ ، جای تخم مرغی ، میز و صندلی و مبل و محصولات متنوع دیگر... از جمله صنایع دستی مروار بافی است.

مواد مصرفی

علاوه بر تركه های مروار از مواد دیگری مانند تخته سه لایی ، انواع میخ ، روغن جلا و مفتول های سیمی استفاده میشود.

ابزار تولید مروار

اره ، دنده ، چكش، انبردست ، گاز انبر قیچی باغبانی