آهک بری

آهک بری یا ساروج بری

حکاکی نقوش برجسته بر روی سطحی از آهک(Lime) را آهک بری گویند. از آهک بری های معروف ایران می توان یه قسمتی از تزئینات حمام خانه عامری ها در شهر كاشان وحمام ظهیری یا خان در شهر سنندج اشاره كرد.

استفاده از آهك به دوران ماقبل تاریخ باز میگردد و مصرف آن بسیار پركاربرد بوده.استفاده از اینماده به این صورت رواج پیدا كرده كه انسان های پیشین كه دائما در حال كوچ بوده اند برای پختن موادغذایی زمین را كنده و در آن اجاق درست میكردند .اجاق هایی كه در زمین های آهكی حفر میشد به تدریجگرمای اجاق باعث پخته شدن سنگ های آهكی شده و آهك نشكفته حاصل میشد. بعد از كوچ انسانها براثر بارندگی آهك شكفته حاصل میشد و بر اثر ریختن شن و ماسه اطراف به داخل اجاق تركیبی سخت به دست می آمد. بعدها از این ماده یرای ساخت خانه و سرپناه استفاده شد و چون ملات های آهكی دربرابررطوبت مقاومت بسیار خویی از خود نشان میدهند کم کم تبدیل به یک از پر کاربردترین ملاتهای ساختمانی شد.از قدیمی ترین مكان هایی كه از این ماده بسیار استفاده شده میتوان یه تپه نوشیجان همدان متعلق به هزاره سوم پیش از میلاد اشاره كرد. ساروج از ابتكارات معماران ایرانی در دوران بسیار كهن است. برایساختن آن نخست خاک رس و آهك را به نسبت شش و چهار مخلوط میكنند و گلی سفت میسازند و دوروز آن را ورز میدهند. بعد قسمتی از خاكستر كوره های حمام را با مقداری مواد الیافی لوئی (تخم و پرزهاینوعی نی است) به آن اضافه میكنند و مخلوط تازه را با چوبهایی به قطر ده سانتیمتر میكویند تا به خوبی با هم اجین شوند.در دروان گذشته، ساروج از اهمیت خاصی یرخوردار بوده و جهت ساختن حوض، پل، آب انبار، بركه گرمابه وبنای خانه و سد كاربرد داشته است. ساروج یكی از مصالح قدیمی مصرف شده در ایران و بعضی كشرورهای كناره خلیج فارس (Persian gulf) مییاشد كه تاریخ شروع كاریرد دقیق آن را نمیتوان حدس زد، ولی نمونه هایی 7۰۰ سالهاز ساروج هم اكنون در نقاط مختلف ایران یافت میشوند.

هنرمندان ایرانی در نماسازی بناها از زیبا ترین طرح و نقش و با استفاده از مصالح گوناگون زیبایی های جاودانه ای را به معماری جهان تقدیم كرده اند كه جسم و روح بزرگ هنرمندان عالم را به تسخیر كشیده است. در مكانی كه بخار آب و گرما هر ارزشی از هنر كاشی و نقاشی را دچارمخاطره شدید م یسازد، هنرمندان ایرانی با ذوق و #خلاقیت و به كارگیری تكنیك و هنر و مصالح مرغوب وحوصله فراوان دست به خلق بدیع ترین نقوش در گرمخانه و به خصوص سربینه حمام ها می زنند.بعلاوه زیباترین شیوه های اصولی پوشش های طاقی را از نوع گهواره ای آهنگ- چهار طاقی،گلودرهت، طاق های تركین هندسی وهمچنین طاق گنبدی ها و طاق و تویزه و بسیاری دیگر را در قسمت های گرمخانه حمام وسریینه آن در نهایت استادی از ملات گل آهك و آجر پوشش می كنند و بعدا بر روی سطوح آنها چه استادانه اندود ساروج می نمایند.

width=500

تاریخچه

آهک محصولی است که پیش از تاریخ، توسط انسان شناخته شده بوده است. گفته میشود روش پختن آهک را یونانیان از ایرانیان و رومیان ازیونانی ها آموختند. قدیمی ترین ملات آهکی در ایران پیدا شده است. زمان درازی است که ایرانیان شفته آهکی ،ساروج وملات آهک آبی را می شناسند. و با آنها ساختمان میسازند.آشوری ها و بابلی ها بناهای خود را با گل و سنگ گچ و آجر و ملات گل یا قیر می ساختند مصریان با آنکه سنگ آهک فراوان داشتند ملات گچی مصرف می کردند اما در ساختن اهرام ثلاثه پس از ساختن قاعده اهرام ،بدنه آنها را با سنگهای آهک سفید و براق می پوشاندند. چینی ها هم پختن سنگ آهک را می دانستند و در ساختن برج های دیوار چین که ۲۰۰ سال پیش از میلاد ساخته شده ملات آهک مصرف کرده اند اما ملات های آهکی ایران خیلی قدیمی تر است.

در زمان هخامنشیان در کف کاخهای هخامنشی در تخت جمشید و شوش ازآهک استفاده شده است این مطلب نشان می دهد که در زمان هخامنشیان کارشناسان ساختمانی ایرانی با آهک پزی کاملا آشنا بوده اند.

ازملات آهک در پی سازی،کرسی چینی ودیوارسازی در بناهای قدیمی استفاده شده است.

امروزه نیز آهک یکی از مصالح مفید و موثر در ساختمان است برخی سنگهای اهکی را در پوشش کف، ازاره،پله هاونماها به کار می برند وبرخی برای ملات پخته شده مصرف میشوند.

ابن خلدون روش سازه چینه ای (طابیه ) را خاص مسلمانان دانسته است که خاک آمیخته با آهک را در فضایی بین دو تخته می ریزند و آن را با کوبه های مخصوصی تحت فشار قرار می دادند و در هم می کوبند تا خوب نرم شود و اجزای خاک با آهک مخلوط گردد. سپس بار دوم و سوم در آن خاک می ریزند تا وقتی که فضای خالی میان دو تخته بکلی پر شود. در نتیجه این روش ذرات خاک و آهک چنان به هم می آمیزند که گویی جسم واحدی تشکیل داده اند هر بار تخته ها را در خط مستقیمی پیوسته به خط پیشین قرار می دهند تا آن که، کلیه قسمتهای دیوار چنان به هم می پیوندد و جوش می خورد که گویی از ماده ای یکپارچه ایجاد شده است . دیوار چینه ای در غرب قلمرو مسلمانان در سده های پنجم و ششم بویژه در ساختمانهای نظامی بسیار رونق داشته است و به نظر می رسد که از اندلس وارد مغرب شده باشد.

ساروج سازی

در دروان گذشته، ساروج از اهمیت خاصی برخوردار بوده و جهت ساختن حوض، پل، آب انبار، برکه گرمابه و بنای خانه و سد کاربرد داشته است. ساروج یکی از مصالح قدیمی مصرف شده در ایران و بعضی کشورهای کنارهٔ خلیج فارس می باشد که تاریخ شروع کاربرد دقیق آن را نمی توان حدس زد، ولی نمونه هایی ۷۰۰ ساله از ساروج هم اکنون در نقاط مختلف ایران یافت می شوند.

هنرمندان ایرانی در نماسازی بناها از زیباترین طرح و نقش و با استفاده از مصالح گوناگون زیبایی های جاودانه ای را به معماری جهان تقدیم کرده اند که جسم و روح بزرگ هنرمندان عالم را به تسخیر کشیده است.در مکانی که بخار آب و گرما هر ارزشی از هنر کاشی، معرق جسمی و گچ بری و نقاشی را دچار مخاطره شدید می سازد،هنرمندان ایرانی با ذوق و خلاقیت و به کارگیری تکنیک و هنر و مصالح مرغوب و حوصله فراوان دست به خلق بدیع ترین نقوش در گرمخانه و به خصوص سربینه حمام ها می زنند.به علاوه زیباترین شیوه های اصولی پوشش های طاقی را از نوع گهواره ای آهنگ- چهار طاقی،گلودرهم،طاق های ترکین هندسی و همچنین طاق گنبدی ها و طاق و تویزه و بسیاری دیگر را در قسمت های گرمخانه حمام و سربینه آن در نهایت استادی از ملات گل آهک و آجر پوشش می کنند و بعدا بر سطوح آنها چه استادانه اندود ساروج می نمایند.یا در نهایت شگرفی زیباترین اصول و انواع پوشش های کاربندی از ملات گل آهک قم دار و آجر آبخوره و همچنین با یه کارگیری دلنشین ترین نقوش گلچین آجری و در بین آنها معقلی سازی های بس زیبا را بر روی ستون های سنگی باریک در سربینه حمام هایی همچون حمام وکیل کرمان (گوهری که به دست نابخردان به خاک رفت)و حمام خسرو آقا در اصفهان و بسیاری دیگرچه زیبا و استادانه از هنر آفریده اند.در مواردی سر درب سازی برخی از حمام ها نیز از ویژگی های هنرهای معماری نیز بهره فراوان برده اند.

سازه هایی که،هم از جهت اصول ضد زلزله و هم از جهت زیباشناسی مورد توجه بوده است.زیباترین قواعد اصول از کاربندی که در مواردی یزدی بندی نیز در آنها حاکم بوده و همچنین در مواردی قطار مقرنس سازی های بس شگرف و مقرنس بندی های آویز بسیار با اصول و چشم نواز از اجرای پوشش های طاقی با به کارگیری ملات گل آهنک و آجر و سپس اندود و ساروج بر سطوح آنها دنیایی از هنر معماری آفریده اند.چنان چه با به کارگیری کاشی هفت رنگ و کاربندی ها و مقرنس سازی ها حمام هایی چون گنج علی خان و ابراهیم خان کرمان را از دوره های صفویه و قاجار به وجود آورده اند.همچنین دوال کشی و در مواردی نصب کاشی های هفت رنگ بسیار پرتلألو از شیوه طرح و نقش و رنگ با به کارگیری ملات ساروج در پشت آنها جهت قاب سازی از داستان های حماسی و غیره در سربینه حمام ابراهیم خان کرمان و ازاره های حمام های افسانه ای، چون گنج علی خان و پهنه سمنان به واقع موزه هایی بی همتا از طرح بنا- اجرا-تأسیسات و نقش و هنر را به ثبت رسانیده اند. آهک بری 1(ساروج بری):در فضای حمام وکیل هنر بی همتای ساروج بری چشم گچبران باارزش ایران را به غبطه از روزگار هنر کشانده است.

آنجایی که در سربینه و رخت کن حمام،انسان فارغ از استحمام بدن سبک شده و چشم بر عناصر و جزئیات متقارن کاربندی ها از ساروج بری می اندازد و زیباترین نقش از حرکات گل و گیاه و گل و مرغ را نظاره می کند. مردمی که در کنار حوض آب نما قلیان کشان در عناصر و جزئیات پرقاعده کاربندی در نقوش شگرف و زیبا بسیار عمیق شده و داستان های پهلوانی و جوانمردان ایران را در نهایت صلابت از قهرمانی در سارج بری های برجسته و رنگین می بینند.و یا انساهایی که در سربینه و رخت کن حمام در خلوص نیت و در خلوت دل با خدای خود راز و نیاز داشته و در نماز عشق با او سخن می گویند و پس از سلام بر نماز،چشم بر نقوش بس خدایی و قدسی در موضوع رجعت نبی اکرم(ص)در کهکشان ها به معراج معشوق و ملائک در گرد وجود مبارک او،و چهره شیر خدا شاه مردان علی مرتضی(ع)و طیبین و طاهرین را در نهایت صفای ملکوتی در اعماق وجود خود و در ساروج بری های رنگین برجسته از نقش به زیبایی و کمال خود آن بزرگوار را می بینند.

مشخصه رنگ درساروج بری:اصولا برای دلپذیری و توجه به نقش در ساروج بری برجسته از رنگ های طبیعی معدنی به مانند پودر لاجورد برای رنگ نیلی و برای رنگ مشکی از دود و برای رنگ های قهوه ای،قرمز و زرد از رنگ اخرا و ترکیب آن با سایر رنگ های دیگر می توان بهره گرفت. همچنین برای رنگ های الوان دیگر می توان از سرنج-سفیدآب و شنجرف استفاده کرد.مسلما از تلفیق رنگ های یاد شده با یکدیگر می توان رنگ های بسیار الوان و چشم نواز و ثابت که آهک قلیانی بر آنها بی اثر باشد استفاده کرد و نقوش زیبا را از رنگ ها به وجود آورد.ضمنا رنگ شیری همان خود رنگ بودن ساروج ساده می باشد که برای زمینه و سایر موارد به کار می رود.

رنگ نامرغوب و فرّار:در انتخاب رنگ ها برای ساروج بری نباید از رنگ های گیاهی چون روناس-حنا-پوست گردو-گل کاجیره-زعفران- ریون و نیل استفاده کرد.چرا که آهک از خانواده قلیایی ها و از مصالح اصلی ساروج بوده که بر رنگ های ذکر شده اثر گذارده و در زمانی کوتاه آنها را تجزیه و بی رنگ و کدرمی سازد.

نقش در ساروج بری:به طوری که اشاره شد نقش و طرح برای ساروج بری می تواند از حرکات گل و گیاه،گل و مرغ،نقوش اسلیمی،نقش از داستان های باستانی و پهلوانی،نقش ملکوتی ملایک و صورتی از سیرت پاکان خدا چون ائمه اطهار و مواردی دیگر باشد که برای ساروج بری در حمام ها موردنظر بوده است.مثلا نقش برای لچکی ها و یا ترنجی ها و یا ترنجه های کاربندی موردنظر می باشد که در ابعادی مشخص بر روی کاغذ، طرح تهیه شده است و سپس توسط نوک سوزن حرکات طرح به فاصله هر پنج میلی متر سوراخ می گردد و طرح آماده مراحل بعدی می شود.

width=500

نحوه ی آماده سازی سطح زیر ساروج برجسته(ساروج بری):

برای ساروج بری دو لایه ساروج به کار می رود:

الف)لایه اول و زیرین همان اندود ساروج بری بدنه و زیر دورها و طاق ها و عناصر کا بندی ها و غیره می باشد. ب)لایه دوم که ساروج رنگین بوده سبب به وجود آمدن نقوش الوان و برجسته می شود.در هر صورت بنابر اصول ذکر شده،لایه اول ساروج اجرا شده و زمینه کار را برای لایه دوم که ساروج بری برجسته و رنگی و یا(خود رنگ می باشد)،سبب می گردد. توجه:نظر به اینکه در اثر ماله زدن و مهره زدن ساروج،لایه اول کاملا صیقلی شده است،محلی که لایه دوم به لایه اول نشست می کند با لبه قلم نوک تیز ساروج بری،شیارهای ملایم و به اصطلاح زخمی یکنواخت داده می شود،تا سطحی زبره به وجود آید.این اجرا سبب پیوند و اتصال لایه دوم برجسته با لایه اول ساروج زیرین می گردد.باید توجه داشت که اندود ساروج زیرین باید تازه باشد و اتصال بین لایه برجسته با زیرکار به وجود آید.

عمل گرده کردن زیر کار:پارچه کرباس و یا مشابه به اندازه 10*10 سانتی متر انتخاب و در وسط آن گرد زغال جای داده و پارچه جمع و کمر آن با نخ سفت بسته می شود.به طوری که کیسه به شکل گلوله ای درآید.این کیسه را اصطلاحا کیسه گرده می گویند.طرح سوزن سوزن شده بر روی کاغذ را در محل مشخص و موردنظر و بر سطح لایه زیرین ساروج قرار داده و کیسه گرده بر سطح کاغذ سوزن سوزن شده کوبیده می شود.سپس کاغذ را به آرامی از سطح لایه ساروج زیرین برداشته و اثرات گرد زغال از سوراخ های کاغذ بر سطح ساروج نشست خواهد نمود.با محلول رقیق دوده و یا رنگی دیگر و با قلم مویی بسیار ظریف نقطه های به یکدیگر وصل شده و بدین ترتیب محل نقشی که باید ساروج بری شود بر سطح زمینه و لایه اول پیاده می گردد.

تهیه ساروج رنگین:

به نسبت لازم آهک مرغوب الک شده-خاکستر الک شده و ماسه نرم (بادی)پرسیلت با یکدیگر مخلوط و آب گرفته می شود.پس از زمان لازم عمل ورز دادن آن دنبال می گردد. توجه:ماسه باید حتما بادی و به اندازه یک میلی متر بیشتر نباشد.چرا که بیشتر از اندازه ی ذکر شده سبب بره بره شده و لبه حرکات طرح می گردد. فقط گل نی به مقدار کافی برای پیوند مصالح به یکدیگر به مخلوط اضافه شده و عمل ورز دادن دنبال می گردد. توجه:وجود موی بز و یا پشم گوساله جهت پیوند مصالح ساروج به علت بلندی آنها در ساروج بری غیر قابل استفاده می باشد. رنگ موردنظر به ملات به دست آمده که در کمی آب حل شده است به مخلوط اضافه و مجددا عمل ورز دادن ملات ساروج رنگی به درستی انجام می شود تا یک رنگ بودن مصالح به دست آید.

نشست مصالح رنگین پیرو طرح اثر بر سطح زیرکار:

برابر نقش پیاده شده بر سطح زیرکار،از هر مایه رنگین،ساروج ساخته شده در حرکت طرح به ضخامت حدود یک انگشت(5/1 سانتی متر)طوری در محل مشخص کشیده می شود که ساروج رنگین در زبره زیر کار نشست کند. سطیح سازی ملات ساروج رنگین با ماله کشی انجام می گردد. این عمل به دفعات و با ملایمت بسیار خاص تکرار می شود تا مرحله خودگیری اول ساروج بری انجام گردد. 3-صیقل زنی حرکات ساروج رنگین با ماله زنی و چنانچه لازم باشد از گل نم زنی و ماله زنی پی درپی در یکی دو روز بعد انجام می شود تا حدودی ساروج سفت شود. مجددا طرح سوزن شده بر سطح ساروج برجسته قرار داده شده و دوباره عمل گرده کردن توسط کیسه گرده و این بار با گرد آهک بر کاغذ نقش انجام می شود. نظر به اینکه خاک زغال سبب دو گانگی در رنگ ساروج به خصوص رنگی می شود،از این جهت از گرد آهک استفاده می گردد. چرا که در ماله زنی گرد آهک در رنگ ساروج حل می شود.

سپس کاغذ طرح برداشته شده و نشانه های اثر کرده با لبه تیغ قلم ساروج بری و یا توسط نوک میخی به یکدیگر وصل شده و مسیر حرکات نقش مشخص می شود. مسلما در اثر ماله زدن ساروج رنگین از حرکات نقش،ساروج لایه رویی و دوم پهن شده با برش ساروج رنگین توسط قلم تیزبر و برداشتن مصالح اضافی حد حرکات طرح مشخص می گردد. پرداخت ساروج لایه رویین و زیرین:در مواردی زمینه کار که ساروج زیرین بوده و رنگ شیری دارد با بریدن ساروج لایه رویی زخمی می شود که تسطیح و پرداخت لایه زیرین و همچنین کناره های لایه رویی رنگین و یا(خود رنگ)نیز توسط قلم های مختلف ساروج بری و تسطیح و پرداخت آن با ملات ساروج نرم تر،یعنی کمی شل تر اجرا شده و نقوشی بسیار زیبا به وجود می آید.

width=399

(Lime)آهک

آهک یا اکسید کلسیم(Calcium oxide) سفید رنگ است و از پختن سنگ آهک به دست می آید. هر چه درجه پختن آهک بیشتر باشد آهک پخته کند تر با آب ترکیب می شود.

در گرمای بیش از ۱۰۰۰ درجه آهک اندکی جمع می شود و سطح رویه اش کمی کاهش می یابد و با آب به کندی ترکیب می شود و شکفتن آن کند می گردد.

در گرمای ۲۵۸۰-۲۷۵۰ درجه آهک آب می شود . آهک بلوری به شکل مکعب بی رنگ با ته رنگ زرد است. آب به کندی از سطح آهک بلوری به درون آن نفوذ می کند . و اگر گرد بلوری آن را در آب بریزند پس از چند دقیقه با حالت انفجاری با آب ترکیب می شود.

انواع آهک

معمولا از سه نوع آهک در کارهای ساختمانی استفاده می شود.

آهک چرب یا پر قوه

این نوع آهک ، حدود چهار درصد ناخالصی دارد و مهمترین خصوصیت آن این است که در تماس با آب به شدت شکفته می شود و حجم آن تا حدود ۲.۵ برابر مقدار ابتدایش افزایش می یابد. مخلوط آن با شن در تماس با گاز کربنیک به سرعت خود را می گیرد و سفت می شود، (به مدت ۱۵ روز در مجاورت هوا). از اینرو ، آهک چرب را آهک هوایی نیز می گویند.

آهک های کم قوه

این نوع آهک از سنگ آهک هایی که ۵ تا ۶ درصد آهک دارند، تولید می شود و ناخالصی های عمده آن را اکسید آهنiron oxide(گل اخری) ،اکسید سیلیسیمSilicon oxide(سیلیس) ،اکسید آلومینیومAluminum oxide (آلومین) تشکیل می دهد. از ویژگیهای این نوع آهک آن است که به کندی شکفته می شود و ملات حاصل از مخلوط آن با شن ، به آرامی در هوا سفت می شود.

آهک های آبی

این نوع آهک ، معمولا از سنگ آهک هایی که حدود ۶ تا ۲۲ درصد گل رس دارند، تهیه می شود. از خصایص مهم این نوع آهک آن است که دور از هوا و حتی در زیر آب ، به آهستگی سفت می شود، در تماس با آب خیلی شکفته می شوند و با آب، خمیر کم چسب تولید می کند. بطور کلی ، می توان این نوع آهک ها را حد واسط بین آهک های هوایی و سیمان دانست.

مرحل تهیه آهک های آبی

برای تهیه این نوع آهک مراحل زیر به ترتیب انجام می گیرد.

۱.تجزیه سنگ آهک

در این مرحله ، به روشی که برای تهیه آهک گفته شد، عمل می شود. با این تفاوت که سنگ آهک انتخاب شده است، باید مقدار قابل ملاحظه ای خاک رس همراه داشته باشد.

۲.شکفته کردن

در این مرحله با دقت و تبهر، آن اندازه آب به آهک زنده اضافه می شود که فقط اکسید کلسیم هیدراته شود و سیلیکات ها و آلومینات کلسیم آب را جذب نکنند و به صورت بلورهای هیدراته در نیایند. برای این منظور اضافه کردن آب را باید در دمای ۲۵۰ تا ۴۰۰ درجه سانتی گراد انجام داد، زیرا در این دما ، سیلیکات ها ، آب جذب نمی کنند.

انواع ملات های آهکی:

گل آهک:

خاک رس به همراه گرد سنگ آهک که دارای رنگ کبود است . این نوع ملات در پوشش طاقهای بناهایی چون حمامها و آب انبارها کارابرد داشته و در مناطق مرطوب در پوشش ها، ملات گل آهک به جای گچ و خاک استفاده می شود.گاه به جای استفاده از گل رس، آجر یا گل پخته را به صورت گرد در آورده و با گرد آهک درهم می کردند که به عنوان اندود در کف ها بسیار خوب عمل می کرد؛ در تخت جمشید از این اندود در کفسازیها استفاده شده است.

ماسه آهک

شاید بتوان گفت ماسه آهک بهترین ملات برای ساختن دیوارهای سنگی و آجری در بناهای آبی مثل آب انبارها و حمام هاست. در ساختن این ملات ابتدا ماسه شسته تمیزکه دانه بندی آن به اندازه عدس باشد را انتخاب می کردند بعد گرد آهک را به صورت خمیر در می آوردند.

به خمیر آهک کم کم ماسه شسته اضافه می کردند بعد به خمیر به دست آمده مدت هفت روز صبح وشب آب می دادند .

این ملات به مراتب محکم تر از سیمان امروزی بود .

ماسه آهک برای دیوارهای مجاور آب ، دوال یا لب باغچه یا لب پشت بام کاربرد دارد. برای دوال، ماسه آهک خالص استفاده می کنند، برای دیوار چینی جهت چسبندگی بیشتر به این ملات کمی خاک رس اضافه می کنند .

در مناطق مرطوب مانند گیلان و مازندران برای دیوارها از ملات ماسه آهک استفاده می کردند