آموزش تذهیب

آموزش تذهیب

دوره های آموزشی هنر تذهیب در گذر زمان بسیاری از هنرهای قدیمی و اصیل مورد هجوم هنرهای مدرن قرار گرفته اند و به دست فراموشی سپرده شده اند. اما در سال های اخیر با تلاش و کوشش گروهی از هنرمندان دلسوز برخی از این هنرها جانی دوباره گرفته اند. از سوی دیگر با توجه به رونق صنعت گردشگری در سراسر دنیا بسیاری از هنرهای دستی اصیل مورد توجه گردشگران قرار گرفته اند و بازار خوبی پیدا کرده اند. هنر تذهیب یکی از هنر هایی است که درسال های اخیر مورد توجه بسیاری از اهالی هنر و گردشگران قرار گرفته است. به همین دلیل در سالهای اخیر دوره های آموزشی هنز تذهیب مورد توجه علاقه مندان هنر قرارگرفته است.

اولین قدم برای آموزش هنر تذهیب و نگارگری شامل کلیه اصول طراحی نقوش ایرانی اسلامی (اسلیمی) می باشد که به صورت عملی بر روی مقواهای مخصوص و با استفاده از رنگهای آبرنگ ، اکریلیک ، گواش ، رنگ طلا و نقره اجرا می شود.

برای ایده گرفتن و پیدا کردن طرح مورد نظر خود میتوانید به پینترست مراجعه کنید.

اگر میخواهید بیشتر راجب تذهیب بدانید ما در یک مقاله همه چیز را راجب تذهیب گفتیم حتما به آن مراجعه کنید.

ابزار و وسایل کار در تذهیب

مداد ، کاغذ یا مقوا ، پرگار ، انواع ترلینگ ، ورقه طلا (امروزه به دلیل مقرون به صرفه نبودن طلا ، از طلای فرنگی ، اكلیل و انواع گواش های طلایی استفاده می شود) ، رنگ ، قلم مو ، پالت رنگ

مراحل شروع تذهیب کاری

در این بخش به آموزش گام به گام این هنرخواهیم پرداخت.

پس از تهیه ابزار و وسایل مورد نیاز برای شروع کار تذهیب، اولین قدم رسم کادراست، رسم کادر محدوده کار را تعیین می نماید. در مرحله بعد به طراحی طرح اولیه روی یک کاغذ پوستی می پردازیم.

به منظور افزایش دقت و سرعت در کار می توان یک چهارم طرح مورد نظر را طراحی و سپس بوسیله تا زدن کاغذ نقش طراحی شده را به سه قسمت دیگر انتقال داد.

در مرحله بعد نقش طراحی شده را به صفحه اصلی انتقال می دهیم. برای انتقال طرح به صفحه اصلی از مداد بسیار کمرنگ استفاده می کنیم و پس از انتقال طرح به صفحه اصلی به وسیله دستمال تا حد ممکن آثار مداد را از صفحه پاک کرده زیرا آثار مداد بر صفحه مانع چسبیدن طلا بر سطح صفحه مورد نظر خواهد شد. مرحله بعدی رنگ کردن قسمت های مورد نظر با ورقه یا ذرات طلا است. در گذشته ابتدا با استفاده از ضربه زدن برقطعات طلا، ورق های طلا درست می کردند در مرحله بعد با وارد کردن ضربه به ورق های طلا آن را به ذرات طلا تبدیل می کردند و برای ایجاد خاصیت چسبندگی این ذرات را با عسل، صمغ یا سیریش مخلوط کرده در نهایت برای رنگ کردن قسمت های مورد نظر از آن استفاده می کردند.

با پیشرفت تکنولوژی و تولید دفترچه هایی با ورق های طلا تنها مرحله حل کردن ذرات طلا در عسل، صمغ یا سیریش بوسیله دست انجام می شود. نکته مهم در استفاده از این رنگ هم زدن آن قبل از استفاده است زیرا با توجه به سنگین بودن وزن طلا و سرعت ته نشین شدن آن در در صورت هم نزدن رنگ از یک نواختی مورد نیاز برخوردار نخواهد بود.

پس از رنگ کردن قسمت های مورد نظر با طلا با استفاده از یک سنگ عقیق کار را اصطلاحا نقره کاری (منظور کشیدن سنگ عقیق بر روی قسمت های رنگ شده با طلا به منظور براق سازی رنگ است) می کنیم.

مرحله بعدی انتقال طرح روی مقوای اصلی است

دراین مرحله ابتدا به منظور زیرسازی و افزایش استحکام مقوای مورد نظر با استفاده از خمیر نشاسته منافذ موجود در بافت مقوا را از بین خواهیم برد.

روش کار به این صورت است که پس از مخلوط کردن پودر نشاسته با آب با استفاده از یک دستمال به مقدار مورد نیاز از خمیر را در دفعات متعدد روی سطح مقوا می کشیم.

این عمل باعث پر شدن منافذ موجود در سطح مقوا شده و علاوه افرایش میزان استحکام مقوا در صیقلی شدن سطح هم تاثیر به سزایی دارد.

برای داشتن زمینه رنگی می توان به جای آب در تهیه خمیر نشاسته از چایی، گل گاو زبان و غیره استفاده کرد.

در صورتی که مقوا در اثر رطوبت خمیر انحنا پیدا کرد زمانی رطوبت آن کم شد با استفاده از اعمال فشاربوسیله یک جسم سنگین مانند کتاب مقوا را صاف می کنیم.

پس از آماده سازی مقوا طرح آماده را که قسمت های مورد نظر آن را با طلا رنگ کرده ایم روی این صفحه انتقال می دهیم که به این عمل اصطلاحا برگردان می گویند.

پس از انتقال طرح و قسمت های طلاکاری شده رو مقوای زیر سازی شده نوبت به رنگ آمیزی گل ها و سایر طرح های اطراف قسمت های طلاکاری شده می رسد.

برای این کار استفاده از رنگ هایی که پوشش مناسبی دارند استفاده می کنیم . تنوع رنگ در این مرحله بسیار حایز اهمیت است.

استفاده از سایه روشن و ترکیب رنگ های گرم و سرد جلوه بسیار زیبایی به کار خواهد داد.

پس از اتمام کار تا زمان خشک شدن صبر کنید و سپس نوبت به قاب گرفتن اثر می رسد.

در این مرحله با استفاده از یک حاشیه با ضخامتی حدود دو تا سه میلی متر مانع تماس مستقیم شیشه قاب با شوید، در نتیجه تماس شیشه با سطح کار نمیتواند در گذر زمان منجر به کاهش کیفیت کار شود و اثر هنری شما سالیان سال با همان کیفیت اولیه محفوظ خواهد ماند.

مراحل اجرای تذهیب :

طراحی و انتقال قلم گیری کمرنگ طلا اندازی قلمگیری مشکی رنگ زمینه شرفه و جدول کشی پرداز

همانطور که گفتیم، ابتدا برای اجرای طرح، فضاسازی می کنیم. این فضاسازی با توجه به موضوع کار صورت می گیرد. سپس کوچکترین واحد هندسه نقوش را طراحی می کنیم. این واحد کوچک تکراری از دو جز اسلیمی و ختایی تشکیل شده که به صورت دو گردش حلزونی مستقل از هم، اما در کنار هم قرار می گیرند. هنگامی که یک واگیره از این اشکال طرحی گردید، در یک چهارم و یک دوم طرح نیز تکرار می گردد. سپس آن را بر روی بوم مورد نظر انتقال می دهیم. (کاغذ یا مقوایی که طرح بر روی آن اجرا می شود از پیش آهار زده و مهره می کشند تا برای این کار آماده شود و رنگ و طلا را کاملا به خود بگیرد و قلم گیری بر روی آن آسان تر شود. بعد از انتقال طرح، باید خیلی کمرنگ قلمگیری کنیم و به طلاگذاری بپردازیم. سپس نوبت به قلم گیری مشکی است که از مراحل مهم کار تذهیب می باشد و باید با قلم موی مخصوص و مرکب مشکی انجام شود. پس از این کار رنگ های زمینه را بر روی کار پیاده می کنیم.
شرفه ها خطوط نازکی هستند که فضای بیرونی کار را به فضای داخل آن متصل می کنند. این خطوط از فضای رنگی شروع می شوند و چشم بیننده را به سفیدی انتهای کاغذ می برند و تعادلی بین کار و کادر کاغذ ایجاد می کنند. معمولا از رنگ اصلی متن یا رنگ مشکی برای شرفه استفاده می شود. پرداز گل ها نیز با آبرنگ انجام شده و باعث تیرگی متعادل گل ها می گردد. سرانجام با توجه به فضای داخلی کادر به جدول کشی و گره اندازی می پردازیم.

آغاز دوران تشعیر

زمان تیموریان دوره اضافه شدن نقوش تشعیر به هنر تذهیب می باشد با اشکال مختلف نظیر: چهره انسان، گیاهان، مناظر طبیعی، پرندگان و حیوانات دیده می شود نبرد بین حیوانات در حاشیه این تذهیب کاری ها جلوه های زیبا و داستانی را نشان می دهد.

این هنر در زمان صفویه نیز به روند تکامل خود ادامه می دهد و در این زمان زمینه های این هنر معمولاً آبی رنگ است و تقسیم ها کوچکتر و به رنگ طلایی و نقره ای، همراه با طرح های تزئینی به رنگ سفید، زرد، سرخ، آبی و سبزدیده می شوند. تذهیب کاری و نقاشی با طلا در دوره صفویه ترقی شگرفی کرد و بسیاری از نسخ باقی مانده از این زمان حاشیه های بزرگی دارند که مناظر طبیعی، اشکال مختلف انسان و حیوان بر آن نقاشی شده و رنگ های طلایی، سبز و زرد در آن ها به کار رفته است.

روش کار در نگارگری شامل مراحل زیر است:

۱. طراحی: در ابتدا طرح مورد نظر را روی کاغذ پوستی یا کالک با مداد رسم می کنیم.

۲. طرح اندازی: کاغذ پوستی یا کالک را روی مقوا یا کاغذ مورد نظر با چسب کاغذی می چسبانیم و بعد به وسیله مهره که بهتر است از سنگ عقیق باشد روی طرح می کشیم تا طرح روی کاغذ اصلی منتقل شود.

٣. قلم گیری قهوه ای: به وسیله قلم موی بسیار باریک که از موی گربه ساخته شده روی طرح مدادی را با خطوط بسیار ظریف و نازک می کشیم و بعد از اتمام کار تمام طرح اصلی را که با مداد است، با پاک کن پاک می کنیم.

۴. رنگ گذاری نگاره: تمام طرح را با رنگ های روحی یا جسمی رنگ آمیزی می کنیم.

۵. قلم گیری سیاه: بعد از اتمام رنگ گذاری تمام طرح را با قلم موی نازک و مرکب اصفهان (نوعی مرکب دست ساز سنتی مخصوص) قلم گیری می کنیم یعنی دور تا دور طرح را که هر کدام رنگ شده است با قلم موی نازک و مرکب می کشیم.

۶. ساخت وساز: یعنی سایه و روشن کردن طرح. در این مرحله به وسیله آبرنگ روی طرح پرداز می شود و با نوک قلم موی نازک روی طرح را با حالت نقطه نقطه بسیار ظریف و محو می کشیم و همان حالت سایه و روشن را ایجاد می کنیم. گفتنی است که این مرحله به صورت سلیقه ای صورت می گیرد و ضروری نیست.

رنگ های مورد استفاده در نگارگری ایرانی به دو دسته تقسیم می شوند:

۱. رنگ های روحی که معمولاً نقوش ظریف و نازک کاری های مینیاتور با آن ساخته و پرداخته می شود، بازگوکننده ی احساسات رقیق و انسانی هنرمند بوده و از آن بیشتر برای تجسم بخشیدن به حالات درونی و بیان احساس هایی که ریشه در پاکی سرشت انسان دارد استفاده می شود.

۲. گونه ی دیگر رنگ هایی که در ساخت مینیاتور مورد استفاده قرار می گیرد رنگ های جسمی است. این نوع رنگ که از غلظت و ثبات بیشتری برخوردار است برای ساخت تابلوهای پر کار مصرف می شود و بازگوکننده ی آن دسته از خصوصیات و حالاتی است که در تضاد با احساسات لطیف و انسانی می باشد.

انواع طرح های تذهیب

تذهیب از جمله نقاشی های تزئینی است که از قرن ها پیش در ایران، به ویژه از دوران پارت ها و ساسانیان، و برخی از نقاط جهان، به ویژه در کتاب های مقدس و خصوصا در حواشی متون، به کار می رفته است. عناصر تصویری و اصلی تذهیب عبارت اند از: اسلیمی و ختایی. عناصر دیگری نیز این دو را تکمیل می کنند که ابرک، گره، فصّالی، ترنج، شمسه، شرفه، واگیره و لچکی نام دارند.

١. اسلیمی: شکل انتزاعی شده بزرگ است که بر اساس ضرورت ترکیبی در یک اثر با حالتی انعطافی به فرم های مختلف و متنوع همچون اسلیمی گل دار و دهن اژدر اجرا می شود.

۲. ختایی: مجموعه ای از فرم های گل و برگ و ساقه های آنهاست که به صورت

ساده شده و انتزاعی فضای میان اسلیمی ها را ترکیب می کند.

۳. ابر (ابرک): حرکت اسلیمی ماری است که به صورت ابر اجرا می شود.

۴. گره: مجموعه طرح هایی از عناصر تذهیب است که به صورت زنجیره های متصل به هم می باشد. در واقع گره، محل اتصال دو یا چند فرم به یکدیگر است که درهم تنیده شده باشند.

۵. فصّالی: نوعی ترنج، اتصال و بست تصویری است که وقتی اسلیمی ها و ختایی ها از داخل یا روی یکدیگر می گذرند در آن ناحیه اجرا می شود.

۶. ترنج: شکل ترکیب یافته از عناصر تذهیت و محاط است که معمولا در ابتدای کتاب های خطی اجرا می شود و اغلب داخل آن را ختایی و اطراف آن را اسلیمی ها می پوشاندند. گاهی اوقات فرم کوچک دیگری در بالای ترنج اصلی قرار می گیرد که به آن سر ترنج می گویند. وقتی یک چهارم ترنج را در گوشه ی کادر اجرا شود، لچک ترنج نامیده می شود.

۷. شمسه: همان ترنج است که به صورت دایره یا چند ضلعی اجرا می شود و در واقع شکلی نمادین، انتزاعی و تزئینی از خورشید است.

۸. شرفه: فرم های ظریف است که مانند شعاع نور از محیط شمسه به بیرون کشیده می شود.

۹. واگیره: بخشی از دایره ی شمسه است که در واقع با تکرار آن شمسه شکل می گیرد.

۱۰. لچکی: شکلی است که در گوشه ی صفحه به صورت یک مثلث طراحی می شود.

زیر ساخت ترکیب بندی تذهیب، عمدتا حرکت های متنوع و منظمی همچون حلزونی و دایره ای است که ریشه در نوعی ریاضیات دقیق دارد و هنرمند عناصر گوناگون ذکر شده را بر روی این زمینه ی ریاضی گونه استوار می سازد.

مهم ترین روش های به کار رفته در تذهیب عبارت اند از: مرصع کاری و سنجاق نشان .

مرصع کاری یعنی جواهر نشان کردن تذهیب و نقاشی و در روش سنجاق نشان، سوزن های بسیار ظریف حفره های مختلف منظمی در بخش های طلاکاری شده ی اثر ایجاد می کنند که به نوعی بافت بصری منجر می شود.

راجب طرح های تذهیب و چگونگی کشیدن آن در سایت کارگاه هنری یاسین میتوان یافت.

تشعیر

طراحی و رنگ آمیزی محدود (با یک یا دو رنگ) و قلم گیری طرح ها با نقوش سنتی (گیاهی، انسانی و حیوانی) با موضوع های مختلف برای پر کردن زمینه یا حاشیه را تشعیر می گویند. همچنین می توان گفت: تشعیر مجموعه نقوشی است که با استفاده از فرم های ساده و انتزاعی شده جانوران، انسان و گیاهان اجرا می شود و همچون تذهیب اغلب برای تزئین حواشی کتاب های نقاشی و خوشنویسی به کار می رود. نقوش تشعیر، نوعی رابط بین تذهیب و نقاشی مبتنی بر فرم است. بنابراین می توان گفت که تشعیر، شبکه ای تزئینی از نقوش مختلف است که شامل تذهیب نیز می شود.

اگر دنبال اطلاعات دقیق و کاملتری برای تشعیر میگردید مقاله تشعیر تیم ردکلاک به شما پیشنهاد میشود.

ویژگی مهم تشعیر، قلم گیری خاص آن است. هنرمند با مهارت، تندی و کندی خطوط نقش ها را به صورت روان و مشخص در اثر نمایان می سازد. در هنر تشعیر گاهی تنها با یک رنگ خطوط محیطی نقوش قلم گیری بارزی می شود و گاه متن نقوش را با همان رنگ به صورت ملایم رنگ آمیزی می کنند، همچنین در مواردی رنگ آمیزی نقوش با رنگی متفاوت انجام می شود. تشعیر را به صورت تخت و با بهره گیری از طرح هایی شامل موضوع های: مذهبی، حماسی، عرفانی و خیالی اجرا می کنند.

تشعیر را نوعی تزئین نسخ خطی می دانند که در حاشیه با متن نسخ یا مرقعات و حاشیه ی آثار نگارگری به کار می رود و از گذشته های دور تاکنون در کتابت و کتاب آرایی و تزئین دارای جایگاه ارزشمندی بوده است. این هنر در حجاری ها، بر روی فلزات و ظروف به صورت قلمزنی و به روی بافته ها نیز کاربرد داشته است و نمونه های ارزنده ای از دوران کهن به جای مانده است. نقوش برجسته ی باقیمانده از آثار تاریخی تخت جمشید و اشکال متنوع در سنگ نبشته ها و دقت و مهارت در حجاری آنها، این اندیشه را قوت می بخشد که تشعیرسازان در زمان های مختلف، شناخت بی نظیری نسبت به طبیعت و کاربرد آن در هنرها داشته اند.

هنر تشعیر را نمی توان به دوره ی خاصی نسبت داد زیرا پس از تسخیر ایران توسط اعراب مسلمان نیز هنر ناب ایرانی به نام هنر اسلامی پدیدار شد و دوره جدیدی در تاریخ هنری ایران به خصوص کتاب و کتاب آرایی به وجود آمد.

در این هنر از خطوط تزئینی اسلیمی و گل و بته (ختایی) و نقش ها و یا تصاویر مختلفی شامل پرندگان افسانه ای همچون هما، شاهین، سیمرغ و پرندگان موجود و نیز جانورانی همچون شیر، پلنگ، آهو، غزال و برخی جانوران افسانه ای مانند اژدها استفاده می شود. مهم ترین نوع تشعیر گرفت وگیر نام دارد که درگیری حیوانات مختلف را در یک صفحه طراحی شده نشان می دهد و شامل دو یا چندین پرنده یا حیوانات دیگر می شود.

تشعیر نیز مانند تذهیب از اولین قرون اسلامی برای تزئین سرآغاز فصول قرآن ها به کار برده می شد. ولی تشعیری که دارای تصاویر حیوانات است هرگز در حواشی قرآن به کار نمی رفت. این هنر در دوران تیموریان و صفویان به اوج خود رسید.

رنگ هایی که در تشعیر به کار می رود محدود و عموماً به رنگ های متفاوت طلایی محدود می شود که گاهی با یک رنگ اخرایی یا مشتقات آن به کار می رود. ابزاری که در تشعیر استفاده می شود مانند ابزار تذهیب می باشد. در بسیاری موارد تشعیر و تذهیب مراحل نهایی ساخت یک اثر مینیاتوری است و با انجام آن، کار ساخت نگاره نیز به انجام می رسد.

سخن آخر

در راستا آموزس تذهیب بسیاری از مراکز آموزشی هنری اقدام به برگزاری دوره های آموزش تذهیب نموده اند. که الان در این اوضاع بیماری آموزشگاه های بسیاری آموزش آنلاین گذاشته اند و این فرصت بسیار خوبیست که در هر شهری هستید از بهترین کلاس ها استفاده کنید.

از جمله کلاس های آنلاین میتوان به آموزش مجازی پارس و یک سایت وجود دارد که آگهی تمامی آموزشگاه ها و شرایط کلاس های آنها را اطلاع رسانی میکند. اگر میخواهید تذهیب یا بقیه هنر ها را یاد بگیرید حتما یک نگاه به سایت آموزشگاه بیاندازید.


نظر کاربران

گلنار فلاحتی فرد
13 شهریور 1400
هنرمند